صادرات مبهم

چقدر کالا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فروشیم؟

بمانجان ندیمی

 آمار تجارت خارجی ایران در 9 ماهه نخست امسال در هاله‌ای از ابهام منتشر شد. گمرک ایران نهم دی‌ماه، آماری را منتشر کرد که نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد صادرات آذرماه به شدت دچار افت شده است. افتی که به نظر منطقی نمی‌آمد. آنچه در این آمار از صادرات کشور منعکس شده بود نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد تراز تجاری در ماه نهم سال، منفی یک میلیارد و ۲۰۴ میلیون دلار بود. حجم تجارت خارجی نیز از ۷ میلیارد و ۵۰۸ میلیون دلار در آبان به ۴ میلیارد و ۹۳۸ میلیون دلار در آذر رسیده بود. صادرکنندگان در آذرماه، تنها یک میلیارد و ۸۶۷ میلیون دلار کالا به کشورهای هدف صادر کرده بودند که حکایت از افت 56 درصدی صادرات داشت. ولی نکته جالب توجه در صادرات این ماه وزن کالاهای صادرشده بود. تغییرات وزنی کالاهای صادرشده نسبت به ماه قبل نشان‌دهنده رشد 47 درصدی وزن کالاها بود. در واقع صادرات به لحاظ ارزشی نسبت به آبان تقریبا نصف شده بود ولی به لحاظ ارزشی نزدیک به 50 درصد رشد داشت. در ابتدا کاهش صادرات به مواردی همچون تغییر نرخ پایه صادراتی، بخشنامه آبان‌ماه در خصوص تعهد ارزی صادرکنندگان و کمبود مواد اولیه تولیدات صادرات‌محور به واسطه مشکلات واردات نسبت داده شد. البته هریک از این موارد در صادرات تاثیرگذار بود. اما عمق فاجعه از آنچه در این‌باره مطرح می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شد، فراتر بود.

تحلیل‌های آمار مقدماتی گمرک مرجع خبری بسیاری از رسانه‌ها بود. حتی مقامات مسئول نیز در صحبت‌های خود به آمار تجاری 9 ماهه بر اساس آنچه از سوی گمرک منتشر شده بود، استناد کردند. اما معاونت اقتصادی اتاق بازرگانی تهران در تحلیلی به ابهام در آمار صادرات اشاره کرد. در این گزارش به تغییر در محاسبه قیمت‌های پایه صادراتی از ارز 4200 تومان در هر دلار به ارز نیمایی، اشاره و عنوان شده بود که این موضوع دلیل اصلی افت صادرات در آذرماه بوده است، به طوری که از 538 دلار در هر تن کالا در آبان به 160 دلار در هر تن کالا در آذر 97 کاهش یافته است.

از این رو موضوع دیگری مطرح شد که تحلیل‌های ارزشی به دلیلی غیرمنطقی بودن پایه‌های صادراتی کنار گذاشته شود و در این گزارش تحلیل مقداری مد نظر قرار گرفت. البته این تحلیل هم نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد که آمار غیر متعارفی در آذرماه امسال مشاهده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. تحلیل‌های مقداری حکایت از آن داشت که وزن صادرات با بیش از 46 درصد رشد ماهانه در آذر نسبت به آبان، به حدود 12 میلیون تن رسیده که از ابتدای سال تاکنون بی‌سابقه است. این آمار در حالی ثبت شده بود که در آذر امسال صادرات میعانات گازی به صفر رسید. صادرات سایر کالاها نیز 305 هزار تن کمتر از ماه قبل بود. بنابراین آنچه باقی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ماند پتروشیمی بود. اما آیا پتروشیمی‌ها در این ماه رشد نزدیک به 50 درصدی صادرات داشته‌اند؟ نشانه‌های مبهم در آمار گمرک کم نبود. حتی خود مسئولان گمرک نیز از این آمار متعجب بودند. اما آن را ناشی از تغییر پایه صادراتی ‌می‌دانستند.

تحلیل‌های مقدماتی از آمار گمرک نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد کاهش ارزش صادرات آذر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانست ناشی از دو دلیل باشد. کاهش ارزش صادرات در شرایطی منطقی است که مقدار (وزن ) صادرات نیز کاهش پیدا کند. اما این موضوع در خصوص آمار آذرماه صادق نبود. چراکه وزن صادرات در نهمین ماه سال، نسبت به آبان، 46 درصد رشد را نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد. در این شرایط فرض دیگری مطرح می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شد و آن، کاهش قیمت جهانی کالاهای صادراتی بود. در این شرایط نیز باید افت بالایی در قیمت جهانی کالاها طی یک ماه رقم می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خورد. اما ارزیابی‌ها نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد که تغییر عمده‌ای در این‌باره در بازه زمانی یک‌ماهه رخ نداده است. یک فرض محال دیگر هم این بود که سبد صادراتی ایران دچار تغییر عمده‌ای شده باشد که با نگاهی به اقلام عمده صادراتی این فرض به طور کلی رد شد.

در این صورت، تنها یک احتمال باقی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ماند و آن هم اشتباه در آماردهی گمرک بود. این فرضیه به واقعیت نزدیک‌تر بود. بالاخره 15 دی‌ماه گمرک ایران آمارهای تجارت خارجی را تغییر داد. اما این آمار به گونه‌ای تغییر کرد که به آمار 9 ماهه تجارت خارجی خدشه‌ای وارد نشود. در آمارهای گمرک، این تغییر در ارزش صادرات آبان‌ماه لحاظ شده و آمار مجموع در آذرماه همچنان همان 33 میلیارد و 358 میلیون دلار است.

اما تغییرات ارزش صادرات در آبان‌ماه، کلیه محاسبات را تحت تاثیر قرار داد. اگرچه آمارهای هشت ماه منتهی به آبان امسال نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد در هشتمین ماه سال ارزش صادرات معادل 4 میلیارد و 262 میلیون  دلار است، اما با تغییر در آمار آبان‌ماه، این رقم به 2 میلیارد و 767 میلیون دلار کاهش یافت. یعنی صادرات ایران در هشت ماه منتهی به آبان معادل 29 میلیارد و 967 میلیون دلار بوده که به اشتباه، در آمارهای منتشرشده پیشین، 31 میلیارد و 491 میلیون دلار ثبت شده بود. در این صورت تراز تجاری ایران در آبان‌ماه منفی 479 میلیون دلار بوده است؛ همچنین تراز تجاری هشت ماه منتهی به آبان معادل 419 میلیون دلار مثبت بوده است. در صورتی که بر اساس آمارهای قبل، تراز تجاری مثبت در دو بازه یک‌ماهه آبان و هشت ماه منتهی به آبان رکورد جدیدی را ثبت کرده بود. به گونه‌ای که تراز تجاری ماه آبان مثبت یک میلیارد و 16 میلیون دلار و تراز تجاری هشت ماه منتهی به آبان نزدیک به دو میلیارد دلار رقم خورده بود.

با توجه به تغییراتی که در آمارهای گمرک ایران ایجاد شده، داده‌های آماری آذرماه نیز اگرچه در جمع کل، بدون تغییر است، اما در جزئیات ماهانه تفاوت زیادی با قبل دارد. در آمارهای قبل، صادرات به یک میلیارد و 867 میلیون دلار کاهش یافت و تراز تجاری نیز منفی یک میلیارد و 204 میلیون دلار بود. اما بر اساس آمارهای جدید، ارزش صادرات در آذر 97 معادل 3 میلیارد و 391 میلیون دلار است. تراز تجاری نیز مثبت 319 میلیون دلار ثبت شده است. ترکیب کالاهای صادراتی نیز بدون تغییر باقی مانده است.

به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد با توجه به چنین خطاهایی، نمی‌توان به آمارهای تجارت خارجی اطمینان کرد. چنانچه این رویه ادامه پیدا کند، حتی این آمارها را نمی‌توان با ماه گذشته و مدت مشابه آن مقایسه کرد. در این شرایط، تحلیل‌هایی که با استناد به این آمار انجام می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود نیز درست نخواهد بود.

*آینده نگر