زیستفناوری اصطلاحی است که سروصدای زیادی را به پا کرده است. به طور کلی، هر گونه فعالیت هوشمندانه بشر در خلق، بهبود و عرضه محصــولات گوناگون با استفاده از موجودات زنده به ویژه از طریق دستکاری ژنتیکی آنها در سطـح مولکـولی در حیـطه این مهمترین، پاکترین و اقتصادیترین فناوری قرن حاضر، یعنی زیستفناوری قرار میگیرد.
در حقیقت، زیستفناوری مجموعهای از روشهای تولید، تغییر و اصلاح فرآوردهها، بهنژادی گیاهان و جانوران و تولید میکروارگانیسمهای خاص برای کاربردهای ویژه است که در آن از ارگانیسمهای زنده و مفید استفاده میکنند. البته بیوفناوری مانند زیستشناسی، ژنتیک یا مهندسی بیوشیمی یک علم پایه یا کاربردی نیست که بتوان محدوده و قلمرو آن را به سادگی تعریف کرد، بلکه شامل حوزهای مشترک از علوم مختلف است که بر اثر همپوشانی و تلاقی این علوم با یکدیگر به وجود آمده است. در این میان کاربردهای زیستفناوری در صنعت که به تولید محصولات گوناگون با صرف هزینه و انرژی کمتر، ضایعات اندک و از همه مهمتر با کمترین اثر مخرب بر محیطزیست منجر میشود، باعث شده که از این فناوری به عنوان یکی از پاکترین و در عین حال سودآورترین بخشهای صنعت یاد شود. زیستفناوری همچنین تولید محصولات نوینی را که پیش از روشهای دیگر امکان تولید آن وجود نداشته یا بسیار سخت و دشوار بوده، ممکن ساخته است. از این رو، بر اهمیت این بخش از فناوری تاکید بسیار میشود. فرهاد رجالی، مدیرعامل شرکت دانشبنیان زیستفناور پیشتاز واریان درباره اهمیت و نقش زیستفناوری در تولید و صنایع به «گسترش صنعت» گفت: زیستفناوری مسیر مطلوبی برای تبدیل علم و ایده به محصول با کمترین هزینه است. به عبارتی، این بخش میتواند ارزش افزوده بالایی را ایجاد کند. همچنین بخشهایی که برمبنای فناوری زیستی هستند، با محیطزیست سازگاری دارند؛ مشابه تولیداتی که امروزه در زمینه کود بیولوژیک میبینیم.
رجالی معتقد است که محصولات صنعتی بر مبنای فناوری زیستی علاوهبر عملکرد بالا، میتواند امنیت غذایی و سلامتی انسان را تضمین کند. به عبارتی، زیستفناوری باعث میشود که ما محصولات را با روشهای سالم تولید کنیم و به مصرف برسانیم.
وی افزود: تولید سمها و افتکشهای مبتنیبر فناوریهای زیستی امروزه باعث شده که برخی محصولات کشاورزی به نام ارگانیک بیشتر بر سر زبان بیفتند. از این رو، فناوری زیستی اهمیت مهمی در تولیدات محصولات صنعتی دارد که به طور غیر مستقیم یا مستقیم در سلامت جامعه و انسان موثر دارد.
علم صنعت نوین
مهران حبیبیرضایی، استاد دانشگاه تهران نیز در این زمینه به «گسترش صنعت» گفت: زیستفناوری فرصتهای جدیدی را ایجاد میکند. از این رو، استفاده فزآینده از فناوریهای زیستی بهترین راه به شمار نمیرود که تنها راه تولید محصول است. این استاد دانشگاه معتقد است که زیستفناوری عینیت صنعت است. به عبارتی، یکی از حلقههای فرآیند تولید سامانههای زیستی هستند که به عنوان پایه و نقطه شروع فرآیند تولید صنعتی به کار میرود.
وی بر این باور است که امروزه این دیدگاه که صنعت تنها پیچ و مهره و چرخ است باید اصلاح شود بلکه صنعت نوین امروزه فرآیند سامانیافتهای است که بسیار به صرفه است. بدیهی است که محصولات زیستفناوری میتواند معرف این جریان اقتصادی پویا باشند.
شاید به دلیل همین ویژگیها باشد که پیوسته مسئولان بخش صنایع و فناوریهای نوین بر بیوفناوری تاکید میکنند. به علاوه اینکه در دنیا تا ۱۰ درصد تولید ناخالص ملی کشورها به زیستفناوری اختصاص دارد و نشاندهنده اهمیت و جایگاه آن در اقتصاد است.
دامنه شرکتهای زیستفناور داخلی
به گفته مهدی دیلمصالحی، مدیرعامل صندوق سرمایهگذاری زیستفناوری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، از سال ۱۳۹۳ تاکنون تعداد شرکتهای دانشبنیان در حوزه زیستفناوری از ۶۰ به ۴۵۶ در امسال رسیده است. همچنین در سال ۱۳۹۶ تعداد شرکتهای ثبت شده به ۷۶۰ رسیده است که از این تعداد ۴۵۶ شرکت دانشبنیان هستند و در زمینه تولید داروها، محصولات کشاورزی، محصولات تخمیری، تجهیزات مورد نیاز تحقیق و تولید زیستفناوری و سایر محصولات زیستفناوری فعالیت میکنند. همچنین در سال ۱۳۹۵ شرکتهای دانشبنیان زیستفناور، حدود ۱۵۵ محصول را روانه بازار کردند و ارزش فروش محصولات این شرکتها ۷۳۵ میلیارد تومان بوده است.
البته در کشور ما براساس مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی، زیستفناوری باید ۳ درصد بازار دنیا را از آن خود کند که معادل ۶۰ میلیارد دلار است. در این راستا، به گفته حمیدرضا طهوری، مدیر گروه تولید، تجاریسازی و بازار ستاد توسعه زیستفناوری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، ارزش تولیدات زیستفناوری کشور نیم میلیارد دلار یا حدود ۲ هزار میلیارد تومان است.
براساس اطلاعات کارگروه تجهیزات زیستفناوری ستاد توسعه زیستفناوری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری نیز تولید داروهای زیستفناوری در کشور مطلوب است به طوری که سالانه حدود ۶۰۰ میلیون دلار صرفه جویی ارزی داریم. در این مسیر با سرعت زیادی پژوهشگران کشور توانستهاند ۱۲ دارو را به تولید برسانند که این داروها اکنون در بازار هستند. تاکنون سالی یک یا دو داروی زیستی وارد بازار میشده ولی اکنون به مرحلهای از پیشرفت رسیدهایم که شرکتهای دانشبنیان در آیندهای نه چندان دور ۴ تا ۵ دارو در سال تولید و روانه بازار کنند. درحالحاضر ۷۶ شرکت دانشبنیان در زمینه تولید تجهیزات پزشکی در حوزه زیستفناوری فعالیت میکنند که بیشتر اقلام تحریمی از سوی امریکا هستند؛ ساخت این تجهیزات نقش خیلی مهمی برای پیشرفت کشور دارد. بر این اساس، اکنون ایران در زمینه تولید داروهای زیستفناوری در رتبه چهارم منطقه قرار دارد. به گفته مصطفی قانعی، دبیر ستاد توسعه زیستفناوری معاونت علمی تا ۵ سال دیگر با تولید ۲۹ قلم داروی جدید در حوزه زیستفناوری، به رتبه سوم ارتقا خواهیم یافت.
زیستفناوری و اشتغال
حوزه زیستفناوری میتواند در دنیا برای تحقق اقتصاد دانشبنیان، اشتغال فارغالتحصیلان و کسب ثروت سودمند باشد. در قراردادی هم که بین وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت جهاد کشاورزی و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوریی بسته شده، اینطور برنامهریزی شده که فارغالتحصیلان در حوزه زیستفناوری بیکار نباشند و به عنوان فناور فارغالتحصیل شوند.
رویدادهای زیستفناوری
قرار است چهارمین نمایشگاه زیستفناوری ۲۷ تا ۲۹ شهریور امسال در مصلای امام خمینی(ره) برگزار شود. هدف از برگزاری این نمایشگاه ترویج علم و فناوری، زیستفناوری فراهم کردن فضای تبادل اطلاعات و فناوری، ایجاد ارتباطات دوجانبه شرکتهای داخلی اعلام شده است. همچنین دهمین دوره جایزه بزرگ زیستفناوری، ۲۷ آذر امسال در دانشگاه تربیت مدرس برگزار میشود. بدیهی است که دهمین دوره جایزه بزرگ زیستفناوری همزمان با هفته پژوهش با موضوعات «پزشکی»، «صنعت نفت»، «مهندسی شیمی»، «علوم پایه»، «کشاورزی» و « محیطزیست» برگزار میشود و طرحهایی مورد پذیرش قرار میگیرند که همراستا با اولویتهای پژوهشی بیوفناوری کشور بوده و حاصل مشارکت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا باشند. انجام پروژه در ایران و داشتن قابلیت صنعتی شدن از دیگر شرایط پذیرش طرحهای ارسالی است.
