بازرگانی تجهیزات پزشکی، درگیر قاچاق و تعویق مطالبات

بدهی بالای شرکت‌های بیمه کمر تامین‌کنندگان ملزومات پزشکی را خم کرده است

آینده نگر

بیمارستان‌ها، پزشکان و نظام سلامت ایران متکی به شرکت‌هایی هستند که تجهیزات و ملزومات پزشکی را برای آنها فراهم می‌کنند. به گفته فعالان این بازار، حدود 90 درصد شرکت‌های تجهیزات پزشکی در بخش خصوصی فعال هستند و با سرمایه‌های خصوصی و محدود کار می‌کنند. اما این شرکت‌ها،‌ بعد از شروع به کار نظام سلامت در ایران که بیمه‌ها را با بیمارستان‌ها وارد درگیری مالی کرده، تحت فشار زیادی قرار دارند. شرکت‌های بیمه نتوانسته‌اند بدهی‌های خود را به بیمارستان‌ها که مشتری عمده تجهیزات پزشکی هستند تسویه کنند و این فشار از سوی بیمارستان‌ها و مراکز درمانی به شرکت‌های تامین‌کننده تجهیزات پزشکی منتقل شده است. آمار دقیقی از گردش مالی تجهیزات پزشکی در ایران وجود ندارد اما در سال‌های اخیر از مسئولان وزارت بهداشت این‌طور شنیده شده است که گردش مالی حوزه دارو و تجهیزات پزشکی حدود 14 هزار میلیارد تومان و گردش مالی تجهیزات پزشکی در حد 5 هزار میلیارد تومان است. از این میان،‌ حدود 60 درصد تجهیزات پزشکی خارجی و وارداتی، و بقیه داخلی است. در حال حاضر، حوزه تجهیزات پزشکی درگیر سه معضل عمده دلالی فروش، گرانی محصولات بر اثر افزایش قیمت ارز و مطالبات معوق است.

مطالبات عقب‌افتاده و خطر ورشکستگی

دانشگاه‌های علوم پزشکی یکی از مشتریان عمده شرکت‌های حوزه بازرگانی و تولید تجهیزات پزشکی هستند. به دلیل اینکه شرکت‌های بیمه مطالبات دانشگاه‌ها را تسویه نکرده‌اند،‌ این دانشگاه‌ها نیز نمی‌توانند بدهی‌های خود را به شرکت‌های تامین‌کننده تجهیزات پزشکی بازبپردازند. مدیریت کل نظارت بر تجهیزات و ملزمات پزشکی اعلام کرده است که در حال حاضر میزان مطالبات در حوزه تجهیزات پزشکی بالغ بر 3 هزار میلیارد تومان است. با این حال، برخی منابع هم اعلام کرده‌اند که اندازه این مطالبات در حدود 2 هزار و 700 میلیارد تومان است.

برای اینکه تصویری از وضعیت دشوار مطالبات حوزه تجهیزات پزشکی به دست بیاید، ‌کافی است که گفته‌های میلاد بختیاری، رئیس انجمن واردکنندگان تجهیزات بیهوشی و تنفسی کشور، را که شهریورماه امسال با ایسنا صحبت کرده بود مرور کرد؛ به گفته بختیاری، میزان مطالبات شرکت‌های واردکننده تجهیزات پزشکی از مرز ۳۰۰۰ میلیارد تومان عبور کرده و دیرکرد پرداخت مطالبات در این حوزه به بیش از ۲۰ ماه افزایش یافته است (این مدت دیرکرد به شهریور 96 مربوط می‌شود و اکنون به 26 ماه رسیده است). بختیاری گفته بود: «این میزان دیرکرد در پرداخت مطالبات رقم سنگینی است و گردش مالی شرکت‌های واردکننده تجهیزات پزشکی را با مشکل مواجه کرده است. باید به طور قطع از ایجاد وضعیت قرمز در این حوزه نام برد و در صورتی که پرداخت مطالبات شرکت‌های واردکننده تجهیزات پزشکی در دستور کار قرار نگیرد شاهد ورشکستگی ۳۰ درصد از ۱۰۰۰ شرکتی خواهیم بود که در این بخش فعالیت می‌کنند. دائما می‌شنویم عنوان می‌شود مطالبات شرکت‌های دارویی پرداخت خواهد شد اما در مورد تجهیزات پزشکی صحبتی نمی‌شود. سوال ما این است که جایگاه تجهیزات پزشکی کجاست و چرا در ارتباط با پرداخت مطالبات آنها حرفی به میان نمی‌آید؟ رویکردی که اخیرا از سازمان غذا و دارو می‌بینیم رویکرد دارویی است و به هیچ وجه صحبتی از پرداخت مطالبات تجهیزات پزشکی به میان نمی‌آید. شرکت‌های دارویی اکثرا شرکت‌های دولتی و از توان مالی بالایی برخوردار هستند. این شرکت‌ها از امکانات دولتی استفاده می‌کنند و به همین علت توانایی و تحمل بالاتری دارند اما ۹۰ درصد شرکت‌های تجهیزات پزشکی خصوصی هستند و باید بدانیم که تاب و توان محدودی دارند.»

سامانه مبارزه با قاچاق

یکی از معضلات بزرگ بازرگانی و تولید تجهیزات پزشکی در ایران، قاچاق است. طبق آماری که مسئولان رسمی کشور اعلام کرده‌اند، حدود 15 درصد تجهیزات پزشکی در ایران قاچاق است. به گفته محمود بیگلر، مدیرکل تجهیزات پزشکی وزارت بهداشت، که مردادماه گذشته با ایرنا صحبت کرده بود، این کالاها اغلب از مسیر کوله‌بری و گمرک وارد می‌شوند و از گمرک تجهیزات پزشکی را با نام لوازم خانگی و الکترونیکی مثل ماشین لباس‌شویی و کمپرسور وارد می‌کنند.

به گفته این مقام مسئول، «وجود قاچاق را هیچ‌کس نمی‌تواند نفی کند، در همه کشورهای پیشرفته، در حال توسعه و جهان سوم، مسئله قاچاق کم‌وبیش وجود دارد در حوزه تجهیزات پزشکی هم این مسئله وجود دارد البته در زمینه تجهیزات پزشکی مورد نیاز در بخش بستری بیمارستان‌ها این مسئله تا حد زیادی کنترل شده و اکنون میزان تجهیزات پزشکی قاچاق در بخش‌های بستری به زیر دو درصد رسیده است.» بیشترین میزان تجهیزات پزشکی قاچاق در حوزه وسایل پزشکی شخصی است که از مسیرهای مختلف از جمله کوله‌بری و گمرک وارد کشور می‌شود و در مراکز غیر مجاز به فروش مي‌رسد.

هیچ یک از کالاها و تجهیزات پزشکی قاچاق از وزارت بهداشت مجوز ندارند و عمده آنها کالاهایی هستند که در قالب لوازم منزل یا لوازم الکترونیک از طریق گمرک یا از مسیر کوله‌بری وارد کشور می‌شوند. در برخی گمرکات کشور تیم تخصصی تجهیزات پزشکی ندارند و استعلام‌های لازم نیز از سازمان غذا و دارو انجام نمی‌شود. وزارت بهداشت به‌شدت با این وضعیت مخالفت کرده است، به خصوص اینکه کالاهای زیر 100دلار به راحتی از مسیر گمرگ عبور می‌کنند و نظارت کافی در این زمینه صورت نمی‌گیرد. متولیان امر در وزارت بهداشت ورود این کالاها را به کشور ممنوع کرده و اعلام کرده‌اند که ورود هر کالاهای پزشکی به کشور حتما باید در سامانه وزارت بهداشت ثبت شود. در موارد بسیاری، دیده شده است که تجهیزات پزشکی با نام‌هایی جعلی وارد کشور می‌شوند؛ مثلا یک دستگاه سونوگرافی را با عنوان ماشین لباس‌شویی از طریق گمرک وارد کشور مي‌کنند یا یونیت‌های دندان‌پزشکی را به نام کمپرسور وارد کشور می‌کنند.

سال 95 حدود 400 میلیارد تومان تجهیزات پزشکی قاچاق در کشور کشف شد. میزان پرونده‌های قاچاق تجهیزات پزشکی در سال 94 حدود 9 هزار و 600 پرونده بود که در سال 95 به 12 هزار و 500 پرونده افزایش یافت. البته مسئولان وزارت بهداشت اعلام کرده‌اند که این ارقام نشان نمی‌دهد که قاچاق تجهیزات پزشکی افزایش یافته بلکه گویای این است که کشفیات محموله‌های قاچاق بیشتر شده است.

میزان کالاهای قاچاق در بیمارستان‌های خصوصی کشور بیشتر است؛ محمدحسین درویش، رئیس اداره ملزومات و تجهیزات پزشکی معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی تهران، کسی است که اطلاعاتی در این‌باره در اختیار روزنامه‌نگاران قرار داده است؛ به گفته او، بیمارستان‌های دولتی برای تهیه تجهیزات و ملزومات پزشکی از نمایندگی‌های تعیین‌شده به وسیله وزارت بهداشت کالا‌های مورد نیاز خود را خریداری می‌کنند و برای دریافت پول خود باید سند تجهیزات پزشکی خریداری‌شده را ارائه دهند و بیمارستان‌های خصوصی نیز باید تمام تجهیزات پزشکی خود را از شرکت‌های واجد شرایط خریداری کنند اما بیمارستان‌های خصوصی که به دلیل بد‌عهدی بیمه‌ها، پول لوازم و تجهیزات پزشکی مورد نیاز بیمار را از خود بیمار دریافت می‌کنند،‌ ممکن است یک دستگاه شوک را به دلیل ارائه همان جنس به وسیله نمایندگی با قیمت بالا از راه‌های دیگری خریداری کنند. با این وجود، به طور کلی در حدود ۱۰ درصد کالاها در مراکز خصوصی ممکن است از جنس قاچاق باشد. طبق آخرین آمار، در هشت ماهه سالی که گذشت، 752 هزار قطعه تجهیزات پزشکی به ارزش 15.1 میلیارد تومان کشف شده که در همسنجی با مدت مشابه سال 95 یعنی یک میلیون 500 هزار قطعه تجهیزات پزشکی قاچاق و ارزش 16 میلیارد تومان، کاهش نشان می‌دهد.

 وزارت بهداشت برای مبارزه با قاچاق تجهیزات پزشکی، سامانه‌اي را براي رديابي قاچاق در سازمان غذا و دارو طراحي کرده است که اصالت کالا را کنترل مي‌کند. بعد از طرح تحول نظام سلامت مکانیزم‌های دلالی و قاچاق در حوزه تجهیزات پزشکی کاملا حذف شده است چراکه اولا بیمارستان‌ها مجاز نیستند بیمار را برای تهیه تجهیزات و ملزومات مورد نیازش به بیرون از بیمارستان ارجاع دهند و از طرفی دانشگاه‌های علوم پزشکی هم اجازه ندارند از جای دیگری جز لیست موجود در سامانه تعیین‌شده، تجهیزات پزشکی را تهیه کنند. البته با این امر ممکن است چرخه تهیه تجهیزات پزشکی کند شود و یا بیمارستان‌ها مجبور شوند برخی عمل‌ها را به تعویق اندازند.

مشکل نرخ ارز

افزایش نرخ ارز در سال‌های اخیر بازرگانان تجهیزات پزشکی را با مشکل مواجه کرده است؛ افزایش نرخ ارز باعث می‌شود که قیمت نهایی محصولات و تجهیزات پزشکی بالا رود و از تعداد مشتریان این بازار کاسته شود. حوزه دارو و تجهيزات پزشکي، از مواردي است که تا حدودي وابسته به نرخ ارز است و نااطميناني نرخ ارز بر واردات محصولات پزشکي و دارويي در ايران تاثير منفي و معني‌داري دارد و اين نکته‌اي بسيار حياتي براي برنامه‌ريزي سياست‌گذاران حوزه سلامت و اقتصاددانان سلامت به حساب می‌آید.

ترکیب مشکلات ناشی از بالا رفتن نرخ ارز و مطالبات معوق،‌ این معضل را پیچیده‌تر نیز کرده است؛ سید حسن هاشمی، وزیر بهداشت، کاملا واضح این ماجرا را شرح می‌دهد: «مشکل عمده برای کسانی است که به ما جنس فروخته‌اند و این در حالی است که نتوانسته‌اند تاکنون مطالباتشان را از بیمه‌ها دریافت کنند و واقعا در حقشان ظلم شده و می‌شود؛ چراکه با نرخ دلار یک سال گذشته و دلار ۳۲۰۰ تا ۳۳۰۰ تومان به ما جنس فروخته‌اند، اما اکنون باید دلار را با نرخ بالاتر خرید کنند.»

طبق آخرین گزارش‌ها، تولیدکنندگان ایرانی هم‌اکنون سالانه ٢٠٠ میلیون دلار دارو و تجهیزات پزشکی به دیگر کشورها صادر می‌کنند و در مقابل 1.1 میلیارد دلار دارو و تجهیزات پزشکی وارد کشور می‌شود. بر اساس چشم‌انداز 1404، تراز تجاری دارو و تجهیزات پزشکی باید تا سال 1404 مثبت شود که در این ارتباط، حدود ٢ هزار میلیارد تومان در 2 سال اخیر در کشور سرمایه‌گذاری شده است. با در نظر گرفتن نرخ ارز بالاتر، واردکنندگان تجهیزات پزشکی از جمله بازندگان افزایش سرسام‌آور نرخ ارز و بی‌ثباتی آن هستند. از سوی دیگر، به دلیل اینکه بسیاری از تولیدات تجهیزات پزشکی در داخل وابسته به مواد اولیه وارداتی است، افزایش نرخ ارز به تولیدکنندگان نیز فشار مضاعف وارد می‌آورد. اما از سوی دیگر، نرخ ارز بالا برای صادرکنندگانی که می‌خواهند در بازارهای رقابتی بین‌المللی اجناس خود را بفروشند می‌تواند مزیت به حساب آید.

مسئله دیگری که تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی را دچار نگرانی و سردرگمی می‌کند، قیمت‌گذاری دارو و تجهیزات پزشکی از بالا و توسط دولت است. بسیاری از فعالان این بازار معتقدند که بدنه وزارت بهداشت با این استدلال که حوزه غذا و دارو امری حساس و حیاتی است، در مقابل حذف قوانین و بخشنامه‌های مزاحم کسب‌وکار جبهه‌گیری می‌کنند اما نبود ثبات در قوانین و غیرقابل ‌پیش‌بینی بودن شرایط، به نفع اقتصاد کشور نیست. به نظر آنان، قیمت‌گذاری یک‌طرفه در مورد محصولات و تجهیزات پزشکی و دارویی غیرمنصفانه است و برای تعیین قیمت باید نظر مصرف‌کننده و تولیدکننده نیز دخیل باشد. وزیر بهداشت نیز در این‌باره گفته است که این وزارت‌خانه موافق خروج از قیمت‌گذاری دارو و تجهیزات پزشکی است. با این حال، هنوز اتفاق خاصی در این زمینه رخ نداده است.

تولیدکنندگان

در سال 94 رسول دیناروند، مدیر وقت سازمان غذا و دارو،‌ اعلام کرد که حدود 60 درصد تجهیزات پزشکی در بازار ایران وارداتی است. تولید تجهیزات پزشکی چند سالی است در ایران رونق بیشتری یافته و به نظر می‌رسد واحدهای بیشتری در این زمینه فعالیت می‌کنند. نبود آمارنامه از تولید تجهیزات پزشکی، چالشی است که باعث شده نه تولیدکنندگان داخلی بتوانند ارزیابی مناسبی از عرضه و تقاضا داشته باشند و نه تولیدکنندگان خارجی بدانند با چه ظرفیتی می‌توانند واحدهای تولیدی را در ایران راه‌اندازی کنند. یکی از موضوعاتی که برای هر تولیدکننده و سرمایه‌گذاری اهمیت ویژه دارد این است که ظرفیت و کشش بازار را ارزیابی کند. ارزیابی این موضوع نیاز به آمارنامه دارد و نبود این مقوله بزرگ‌ترین چالش پیش روی صنعت تولید تجهیزات پزشکی در کشور است. حدود ۸ هزار نوع کالا در تجهیزات پزشکی مصرف می‌شود که از جزئیات این ۸ هزار کالا اطلاعاتی در دست نیست و تولیدکنندگان نمی‌دانند که اولویت وزارت بهداشت اکنون کدام‌یک از این کالاهاست. همچنین سرمایه‌گذاران خارجی برای ورود به چرخه تولید ایران به اطلاعات و داده‌های آماری نیاز دارند تا بتوانند برای پروژه‌های خود برنامه اقتصادی تبیین کنند. این در حالی است که در ایران آمارنامه‌ای در این زمینه وجود ندارد.

با این حال،‌ از خلال سخنان مسئولان وزارت بهداشت و نهادهای ناظر می‌توان آماری را از وضعیت کلی تولید تجهیزات پزشکی در ایران به دست آورد؛ حدود 500 شرکت تولیدکننده تجهیزات و ملزومات پزشکی در کشور وجود دارد و این تعداد شرکت‌های تجهیزات پزشکی حدود 800 نوع وسیله پزشکی تولید می‌کند. در برخی از فعالیت‌های پزشکی صرفا از محصولات داخلی استفاده می‌شود؛ برای مثال، در حوزه تجهیزات ارتوپدی برای امور شکستگی استخوان و غیره، صرفا از تولیدات داخل استفاده می‌شود. بسیاری از فعالان بازار ایران می‌گویند که محصولات داخلی تجهیزات پزشکی اکنون از کیفیت مناسبی برخوردارند و تجهیزاتی که اکنون در کشور تولید می‌شود استانداردهای لازم اروپا و امريكا  را دارد و به این دلیل، محصولات داخلی از کیفیتی مشابه محصولات خارجی برخوردارند.