بالا و پایین سرمایهگذاری در ازبکستان
ازبکستان در زمینه منابع طلا رتبه چهارم را در دنیا دارد و سالانه ۸۰ تن طلا استخراج میکند. همچنین ذخایر مس ازبکستان رتبه دهم و ذخایر اورانیوم آن رتبه دوازدهم دنیا را دارد.
کاوه شجاعی/ آینده نگر
۱.ازبکستان را بهتر بشناسیم
جمهوری ازبکستان کشوری محصور به خشکی در آسیای مرکزی است و همسایه منطقهای ایران به شمار میآید. سرزمین ازبکستان میان دو رود سیحون (در شمال شرقی) و جیحون (در جنوب غربی) قرار دارد و جمعیتش حدود ۳۳ میلیون نفر است.
ازبکستان با قزاقستان از سمت شمال و شمال غربی، با قرقیزستان و تاجیکستان از سمت شرق و جنوب شرقی، با افغانستان از سمت جنوب و با ترکمنستان از سمت جنوب غربی هممرز است.
پایتخت ازبکستان تاشکند است و اکثر جمعیت این کشور در نیمه شرقی این سرزمین زندگی میکنند؛ جایی که دره فرغانه -پرجمعیتترین منطقه در آسیای مرکزی- را شامل میشود.
اکثر ازبکها در مناطق روستایی زندگی میکنند و تنها یکسوم از جمعیت این کشور شهرنشیناند. ازبکها چهارپنجم از جمعیت ازبکستان را تشکیل میدهند و بعد از آنها تاجیکها، قزاقها، تاتارها و روسها قرار دارند. ازبکها مسلمان و اهل سنت هستند و به زبان ازبکی كه شاخهای از ترکی است صحبت میکنند و البته خیلیها روسی هم بلدند.
تاریخ ازبکستان
سرزمین کنونی ازبکستان در زمان قدیم بخشی از ماوراءالنهر بود و سکاها در آن زندگی میکردند. آنها پادشاهیهایی را در خوارزم، فرغانه و مناطق دیگر تاسیس کرده بودند و این منطقه در زمانهای متاخرتر جزو امپراتوری پرشیا نیز بود. اسکندر مقدونی این سرزمین را فتح کرد اما موفقیت زیادی در آن نداشت و در قرن هفتم ميلادي نیز اسلام به این سرزمین آمد. در این دوران، شهرهای سمرقند، خیوه و بخارا به خاطر تجارتی که در جاده ابریشم جریان داشت، ثروتمند شدند و دستاوردهای زیادی نیز در عرصه علم (مثل نجوم) و نیز هنر (مثل خطاطی و شعر) در منطقه حاصل شد. اما بعدا حمله مغول در قرن سیزدهم باعث شد به تدریج اقوام ترکتبار به این منطقه بیایند. شهر موسوم به شهرسبز در سرزمین ازبکستان، شهری است که زادگاه تیمور جنگجوی مغول و یکی از نوههای چنگیزخان شناخته میشود. او در قرن چهاردهم میلادی سلسله تیموریان را تاسیس کرد و سمرقند را به عنوان پایتخت سرزمین توران انتخاب کرد. اما این منطقه در قرن شانزدهم به دست شیبانیهای ازبک افتاد و مرکز قدرت به بخارا منتقل شد.
به تدریج این منطقه به سه خانات خیوه، خجند و بخارا تقسیم شد و درنهایت در قرن نوزدهم به امپراتوری روسیه ضمیمه شد؛ به طوری که تاشکند به پایتخت ترکستان روسیه بدل شد. در سال ۱۹۲۴ جمهوری شورایی سوسیالیستی ازبکستان رسما جزو اتحاد جماهیر شوروی شد و در آگوست سال ۱۹۹۱ نیز استقلال خود را از آن به دست آورد.
رهبر ازبکستان از زمان استقلال تا سال ۲۰۱۶ اسلام کریماف بود و بعد از مرگ او شوکت میرضيایف نخستوزیر شد. دولت او روی پنج حوزه متمرکز شد: بهبود مدیریت عمومی و کشورسازی، تضمین حاکمیت قانون و اصلاحات قضایی، ایجاد و تداوم رشد اقتصادی و آزادسازی اقتصاد، افزایش تدابیر تامین اجتماعی و تضمین امنیت کشور و سیاست خارجی موثر. این روند همچنین شامل تضمین ثبات در اقتصاد کلان و بهبود فضای کسب و کار در کشور میشد.
اقتصاد ازبکستان
اقتصاد ازبکستان به مانند سایر جمهوریهای تازهاستقلالیافته از شوروی در اوایل دهه ۱۹۹۰ دچار افول شد و در فاصله سالهای ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴ تورم سالانه هزار درصدی داشت. اما از سال ۱۹۹۵ به بعد توانست خود را احیا کند و تاثیر اصلاحات نیز در این مسئله خود را نشان داد. مثلا اینکه واردات کاهش پیدا کرد، خودکفایی در زمینه انرژی حاصل شد و کنترل دولت بر اقتصاد کم شد. ازبکستان از صندوق بینالمللی پول نیز کمک گرفت و نرخ تورم به تدریج تا سال ۱۹۹۷ به ۵۰ درصد و بعد در سال ۲۰۰۲ به ۲۲ درصد رسید. از سال ۲۰۰۴ به بعد، این نرخ باز هم پایین آمد و به ۳.۸ درصد رسید. البته نرخ تورم در سالهای ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ دوباره تا ۶.۹ و ۷.۶ درصد بالا رفت.
ازبکستان بین سالهای ۱۹۹۸ و ۲۰۰۳ رشد سالانه ۴ درصد نشان داد و چند سال بعد از سال ۲۰۰۳ نیز این رشد بین ۷ تا ۸ درصد بود.
به صورت اصولی، پیشرفتهایی که ازبکستان از زمان انجام اصلاحات اقتصادیاش حاصل کرده، در برخی حوزهها موفقیتآمیز بودهاند اما مثلا دولت نتوانسته شکاف بین نرخ ارز رسمی و بازار سیاه را به درستی پر کند و واسطههای زیادی در خرید و فروش ارزهایی مثل روبل روسیه و تنگه قزاقستان در بازار سیاه ازبکستان فعالیت میکنند.
از سوی دیگر برخی از سیاستهای اقتصادی دولت نیز مداخلهگرایانه هستند و تاثیر منفی به جا میگذارند. در حوزههایی مثل بهبود فضای سرمایهگذاری برای سرمایهگذاران خارجی، تقویت نظام بانکی و آزادسازی بخش کشاورزی از کنترل دولت نیز هنوز راه زیادی باقی مانده است.
در عین حال مواردی مانند محدودیت در واردات و یا بستن مرز ازبکستان با کشورهای همسایه از جمله قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان باعث شده نهادهای پولی بینالمللی اعتبار ازبکستان را بالا نبرند.
بیکاری در ازبکستان هنوز مسئله مهمی است و تعداد زیادی از ازبکها در روسیه، قزاقستان و کشورهای جنوب شرقی آسیا کار میکنند و تعدادشان سالانه رو به افزایش نیز هست. آماری که اداره مهاجرت روسیه منتشر کرده نشان میدهد که فقط در روسیه ۲.۵ میلیون نیروی کار ازبک وجود دارد. همچنین تخمین زده میشود که یک میلیون ازبک در قزاقستان به صورت غیرقانونی کار میکنند.
بخش انرژی
ازبکستان ذخایر عظیم نفت و گاز و زغال سنگ و طلا دارد. این کشور جزو صادرکنندگان گاز طبیعی در جهان به شمار میآید؛ هرچند که بخش زیادی از گاز طبیعی را خودش مصرف میکند و لولههای گاز در آن از بخارا تا منطقه اورال کشیده شدهاند. ذخایر نفت ازبکستان نیز در دره فرغانه و قرهقالپاقستان یافت شده است و بزرگترین شرکتهایی که در بخش انرژی در ازبکستان فعالاند عبارتاند از: شرکت ملی نفت چین (سیانپیسی)، پتروناس، شرکت ملی نفت کره، گازپروم، لوکاویل و ازبکنفتگاز. همچنین استخراج زغال سنگ در ازبکستان در زمان جنگ جهانی دوم اهمیت پیدا کرد و ادامه یافت.
در عین حال سدهای هیدروالکتریک روی رودهای سیحون، نارین و چیرچیق به تولید برق در ازبکستان کمک کردهاند؛ هرچند که برق از منابع فسیلی و هستهای نیز در این کشور تولید میشود. ازبکستان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان برق در آسیای مرکزی است. همچنین انرژیهای تجدیدپذیر بیش از ۲۳ درصد از بخش انرژی کشور را تشکیل میدهند.
منابع معدنی ازبکستان شامل سنگ فلز، مس، روی، سرب، تنگستن و مولیبدنم است. یکی از شایعات باستانی در ازبکستان که به وجود ذخایر طلا در این سرزمین اشاره داشت، درنهایت درست از آب درآمد و در منطقه آهنگران در جنوب شرقی تاشکند، ذخایری از طلا، مس، سرب، روی، تنگستن و مولیبدنم استخراج شد. همچنین از بیابان کیزیلکوم در مناطق شمالی و مرکزی ازبکستان در اواسط دهه ۱۹۹۰ استخراج طلا از سنگهای کمکیفیت آغاز شد؛ پروژهای بزرگ که نصف درآمد آن به دولت نیز میرسد.
درواقع ازبکستان در زمینه منابع طلا رتبه چهارم را در دنیا دارد و سالانه ۸۰ تن طلا استخراج میکند. همچنین ذخایر مس ازبکستان رتبه دهم و ذخایر اورانیوم آن رتبه دوازدهم دنیا را دارد.
بخش کشاورزی
بخش کشاورزی ازبکستان ۲۸ درصد از نیروی کار این کشور را به کار گرفته و ۲۴ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را تامین میکند. همچنین هشت درصد دیگر از تولید ناخالص داخلی ازبکستان از کار روی محصولات کشاورزی داخلی این کشور به دست میآید. زمین قابل کشت در این کشور ۴.۴ میلیون هکتار (۱۰ درصد از کل مساحت) را تشکیل میدهد.
ازبکستان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پنبه در جهان است و به دامداری و پرورش کرم ابریشم نیز شهرت دارد. درواقع آفتاب خوب، زمستانهای معتدل و کوتاه، زمین حاصلخیز و چراگاههای خوب همگی باعث شدهاند ازبکستان به جایی مناسب برای پرورش دام و کاشت پنبه تبدیل شود. از قرن چهارم، ازبکستان محل پرورش کرم ابریشم بوده و به خصوص دره فرغانه به تولید ابریشم شهرت زیادی دارد. همچنین در ازبکستان میوههای مختلفی مثل طالبی، زردآلو، انار، سیب، گلابی، گیلاس و انجیر و همچنین سبزیجات و صیفیجاتی مثل هویج، خیار، پیاز و گوجهفرنگی به وفور کشت میشود. برنج نیز توسط کرهایتبارها در نزدیکی رود سیحون کشت میشود. البته کاهش آب رودخانهها در این کشور منتهی به محدودیت آبرسانی شده است؛ هرچند که دریاچههای مصنوعی و ذخایر آب به اشکال دیگر در برخی مناطق ازبکستان ساخته شدهاند. اصولا یکی از معضلات ازبکستان کمبود منابع آب است که از دهه ۱۹۸۰ مورد توجه قرار گرفت. مقامات مسکو و تاشکند در آن زمان برنامهای ریختند که تغییر مسیر رود ایرتیش به منظور آبرسانی به مناطقی از روسیه، قزاقستان و ازبکستان در آن مطرح بود. اما این برنامه به نتیجه نرسید و مشکل کمآبی قزاقستان به قوت خود باقی ماند.
صنعت، تجارت و حمل و نقل
ازبکستان مهمترین تولیدکننده ماشینآلات و تجهیزات سنگین در آسیای مرکزی است و آنها را برای کشت، برداشت و استفاده از پنبه در صنعت نساجی به کار میبرد. ازبکستان همچنین دستگاهها و ماشینآلات آبرسانی و جادهسازی مختلفی را تولید میکند و برای این منظور به متالورژی آهنی و غیرآهنی نیاز دارد. صنایع سبک ازبکستان نیز شامل کارخانههای چای و تولید لباس میشود.
اقتصاد ازبکستان در حال گذار تدریجی به سمت اقتصاد بازار است و تلاش کرده که در این راه دچار فقر و رکود نشود. صادرات اصلی ازبکستان شامل منابع طبیعی یا خام استخراجی مثل نفت، گاز، زغالسنگ، ابریشم، میوه، ماشینآلات، سیمان، محصولات نساجی و کود میشود که برخی از آنها حتی تا بازارهای روسیه نیز میروند.
خط آهنهای قدیمی، شهرهای اصلی ازبکستان را به سایر جمهوریهای شوروی سابق و نیز روسیه و سیبری وصل میکند اما ازبکستان با مشکلات جدی برای رساندن محصولات کشاورزی خود به بازارهای منطقه – از جمله روسیه، بلاروس، اوکراین و کشورهای بالتیک- مواجه است و از این بابت نمیتواند بخش کشاورزی را توسعه بدهد.
ازبکستان خط هوایی داخلی مختص به خودش نداشته؛ اما بعد از استقلال از اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، هواپیماهای خط هوایی روسی ایروفلوت از شهرهای تاشکند و سمرقند به برخی شهرهای دیگر ازبکستان حرکت میکردند. در حال حاضر نیز پروازهای بینالمللی از ازبکستان به نقاط مختلف دنیا انجام میشود.
۲.آیا تجارت با ازبکستان دشوار است؟
در تازهترین رتبهبندی بانک جهانی، ازبکستان به لحاظ آسانی بازرگانی و راهاندازی کسب و کار در رده ۷۴ از ۱۹۰ قرار دارد که رتبه خیلی بدی نیست.
۳.فرصتهای سرمایهگذاری در ازبکستان
در کدام حوزهها سرمایهگذاری کنیم؟
اگر شرکت شما در انواع استخراج متخصص است – از استخراج نفت و گاز گرفته تا سنگهای قیمتی و فلزات – فرصت خوبی برای حضور در ازبکستان دارید.
طبق تازهترین گزارش وزارت بازرگانی امریکا، صادرکنندگان و سرمایهگذاران در این حوزهها فرصت بهتری برای ورود به بازار ازبکستان دارند:
۱- معدن، استخراج سنگهای معدنی، استخراج نفت و گاز
۲- راه انداختن کارخانه و تولید
۳- فناوری اطلاعات و ارتباطات
۴- حمل و نقل، انبارداری
۵- خدمات شهری
۴.چالشهای سرمایهگذاری در ازبکستان
تعرفه گمرکی بالا
دولت ازبکستان سیاستهایی برای حمایت از تولید داخلی اعمال میکند که یکی از آنها تعرفه گمرکی بالاست. به همین خاطر برای صادرات اتومبیل، لوازم الکترونیک، لوازم خانگی، مواد خوراکی و پوشاک به این کشور باید تعرفه گمرکی بین ۵ تا ۱۰۰ درصدی پرداخت کنید.
بازار پولی نهچندان آزاد
واردکنندگان کالاهای مصرفی برای تبدیل ارز همچنان دچار مشکل هستند و باید مدتها – حتی ماهها – صبر کنند تا دولت دستورهاي لازم را بدهد. دولت قول داده بازار پولی را آزاد کند تا مشکلات تجار حل شود اما هیچ چارچوب زمانی برای این تحول اعلام نکرده است.
بخش بانکیِ به شدت دولتی
سه بانک اصلی دولتی در ازبکستان حدود ۶۰ درصد کل سرمایهها و دارایی کل سیستم بانکی این کشور را در اختیار دارند. این بانکها را میتوان کارگزاران دولت در اجرای استراتژیهای توسعه دولتی به حساب آورد. البته بانکهای خصوصی در ازبکستان مشغول به کارند اما بازیگران کوچکی به حساب میآیند. فعالیتهای تمام بانکها به شدت توسط دولت رصد میشود تا امکان فرار مالیاتی و دیگر خلافهای ریز و درشت مشتریان پایین بیاید. در سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ مجوز معاملات ارزی تعداد زیادی از بانکهای خصوصی در ازبکستان لغو شد.
سیستم قضاییِ نهچندان مستقل
به طور کلی سیستم قضایی ضامن بیطرف اجرای قراردادهای تجاری در ازبکستان است اما اگر یک نهاد نزدیک به دولت یک طرف این قرارداد باشد این احتمال وجود دارد که قضات به نفع آنها یا شریک محلی شما حکم دهند. در سال ۲۰۰۶ معافیتهای مالیاتی برای اکثر کسبوکارهای خارجی لغو شد. اصولا بهتر است پیش از ورود به بازار ازبکستان با وکیل بومی در این کشور مشورت کنید.
دخالت دولت در بازار
شرکتهای خصوصی – خارجی و محلی – در ازبکستان عموما از دخالتهای دولت در سرمایهگذاریها و همچنین موانع بوروکراتیک در رنج هستند. دولت این حق را برای خود محفوظ نگاه داشته که جواز و پروانه کار هر کسبوکاری را هر زمان که بخواهد لغو کند. بازرسیهای دولتی از کسبوکارها در موارد متعددی به جرایم مالی و تعطیلی منجر شده است.
۵.استراتژی ورود به بازار ازبکستان
برای تدوین یک استراتژی موفق ورود به بازار ازبکستان باید این عوامل را در نظر داشته باشید:
۱.حل کردن مشکل پول نقد: تبدیل ارز برای انواع خاصی از واردات هنوز دچار محدودیت است و با تاخیرهایی مواجه خواهید شد اما گروهی از واردکنندگان حسابهای خارج از کشور دارند یا از مبادلات قبلی خود ارز احتیاطی (hard currency) مثل دلار، یورو، پوند و ین ذخیره کردهاند. بهتر است قبل از هر اقدامی برای صادرات و واردات از وجود پول نقد شرکا و مشتریانتان اطمینان حاصل کنید.
۲.ارتباطگیری: بخشهای دولتی و عمومی واردکنندگان عمده کالا و خدمات در ازبکستان هستند و روند تصمیمگیری و اجرا در این حوزهها پیچیده است. ایجاد رابطه گرم با تصمیمگیرندگان حتما برای کسب و کار شما مفید خواهد بود. اگر بتوانید یک نماینده محلی یا مامور فروش استخدام کنید خیلی بهتر است چون آنها وضعیت تصمیمگیری و توازن قدرت در این کشور را بهتر از شما درک میکنند. به علاوه بازدید از دفاتر شرکای تجاری احتمالی بهخصوص در مراحل اولیه مذاکره ضروری است.
۶.تراز تجاری ازبکستان
در سال ۲۰۱۶ کسری تراز تجاری ازبکستان ۱.۹۸ میلیارد دلار بود. (صادرات خالصش کمتر از وارداتش بوده است.) با بررسی وضعیت صادرات و واردات ازبکستان در طول دو دهه اخیر میبینیم که ازبکستان در بیشتر سالها دچار کسری تراز تجاری بوده اما از سال ۲۰۰۷ میزان این کسری بالا رفته و در طول سالهای اخیر میزان آن به شدت بالا رفته است. (در سال ۱۹۹۵ ازبکستان ۸.۳ میلیون دلار مازاد تجاری داشته است.)
۷.به ازبکستان چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟
ازبکستان نود و چهارمین صادرکننده بزرگ دنیاست. مهمترین صادرات ازبکستان طلا، گاز مایع و پنبه است.
۸. شرکای تجاری ازبکستان
(به ترتیب ارزش صادرات/ واردات به دلار)
