در مسیر ورشکستگی

رئیس‌جمهور دستور خروج صندوق‌ها از بنگاهداری را داده است

آینده نگر

 سازمان تامین اجتماعی با 17 میلیون نفر بیمه‌شده و مستمری‌بگیر اصلی، بزرگ‌ترین صندوق بازنشستگی ایران محسوب می‌شود و بعد از آن صندوق بازنشستگی کشوری با حدود 2.5 میلیون نفر بیمه‌شده و مستمری‌بگیر اصلی قرار دارد. تامین اجتماعی ماهانه 6500 میلیارد تومان حقوق و مستمری پرداخت می‌کند در حالی که برخی آمارها نشان می‌دهد این سازمان در سال جاری (97) حدود 19 هزار میلیارد تومان کسری داشته است به نحوی که منابع حاصل از حق بیمه، کفاف تامین مصارف را نمی‌دهد. آمارها نشان می‌دهد میزان مصارف با درآمدهای نقدی برای سازمان تامین اجتماعی در سال 92 سربه‌سر شده و از این سال به بعد درآمدهای نقدی تنها پاسخ‌گوی بخشی از مصارف سازمان بوده است. براساس گزارش پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی در مهر 97، برای سنجش میزان بحران مالی در صندوق‌ها می‌توان نگاهی به نسبت پشتیبانی آنها انداخت که از نسبت ورودی و خروجی منابع به دست می‌آید. بانک مرکزی می‌گوید: «نسبت پشتیبانی برای سازمان تامین اجتماعی 4.5 و برای صندوق بازنشستگی کشوری کمتر از یک است که نشان می‌دهد از نظر نقدینگی در کوتاه‌مدت دچار بحران هستند.» این در حالی است که یک صندوق بازنشستگی پایدار باید حداقل دارای نسبت پشتیبانی سه و در صورت مطلوب بین 6 تا 7 باشد. برآوردها نشان می‌دهد با توجه به حق بیمه پرداختی، این عدد باید برای سازمان تامین اجتماعی بالاتر از 6 باشد تا بتواند نقدینگی لازم برای تامین مستمری‌بگیران خود را فراهم کند اما افق روبه‌رو چندان امیدوارکننده به نظر نمی‌رسد؛ «افزایش امید به زندگی از یک سو و اجرای طرح‌های بازنشستگی پیش از موعد از سوی دیگر، باعث کاهش دوره پرداخت حق بیمه شده است. همچنین بیکاری، اشتغال ناقص و خودداری عده‌ای از کارفرمایان و شاغلان از طرح‌های بیمه ای، ورودی صندوق را کاهش داده است.» سازمان تامین اجتماعی در بخش‌های مختلف اقتصادی ایران سرمایه‌گذاری کرده است اما به دلیل ناتوانی در تامین بودجه، عملا در مسیر ورشکستگی گام برمی‌دارد. چندی پیش وزیر صمت از دستور رئیس‌جمهور مبنی بر خروج صندوق‌های بازنشستگی از بنگاه‌داری خبر داد؛ اتفاقی که اگر رخ بدهد، در کنار پرداخت بدهی  140 هزار میلیارد تومانی دولت به شستا (شرکت سرمایه‌گذاری تامین اجتماعی) می‌تواند شرایط امیدوارکننده‌تری رقم بزند.

پیش‌بینی آینده

شکاف نقدینگی عمیق‌تر می‌شود

چندی پیش مرکز آمار از روند افزایش سال‌خوردگی در ایران خبر داد و گفت که جمعیت کشور در محتمل‌ترین حالت به 101.3 میلیون نفر در سال 1430 خواهد رسید. این مسئله در کنار رکود و بیکاری حاکم بر اقتصاد ایران باعث رشد خروجی صندوق‌های بازنشستگی می‌شود در حالی که تعداد ورودی کاهش پیدا می‌کند. اتفاقی که شکاف نقدینگی را در سازمان تامین اجتماعی افزایش می‌دهد. مرکز آمار می‌گوید نرخ بیکاری در تابستان امسال با رشد 0.7 درصدی نسبت به فصل مشابه سال گذشته 12.2 درصد بوده است؛ به عبارت دیگر از جمعیت حدود 26 میلیون نفری فعال ایران، حدود 3 میلیون و 326 هزار نفر بیکارند که این آمار روند افزایشی دارد. کارشناسان می‌گویند راهکار در نظارت کلان و خرد نهفته است به این معنا که از صدور مجوز تا شفافیت گزارش‌دهی مالی و اجرای بخشنامه‌ها تحت نظارت باشد. همچنین صندوق‌ها به عنوان جزئی از یک سیستم به‌هم‌پیوسته مالی دیده شوند و قوانین سرمایه‌گذاری و بازارهای مالی براساس ثبات اقتصادی نسبت به آنها اعمال شود.

هادی حق‌شناس، اقتصاددان:بزرگ‌ترین چالش سازمان تامین اجتماعی در دو بخش منابع و مصارف است. در بخش منابع، بخشی از وصولی‌ها به سرانجام نرسیده است مانند مطالبات هنگفتی که از دولت وجود دارد. از سوی دیگر مصارف این سازمان سیر صعودی دارد و هر سال افزایش پیدا می‌کند. به خصوص در بخش بازنشستگی پیش از موعد که چالش جدی برای تامین اجتماعی است. همچنین شرکت‌های زیرمجموعه شستا و وابسته به تامین اجتماعی به دلیل بهره‌وری پایین، هرساله بار مضاعفی بر دوش سازمان می‌اندازند. بنابراین به نظر می‌رسد تامین اجتماعی در سال آینده هم با چالش روبه‌رو باشد. برای حل بحران، اولا دولت باید بدهکاری خود به این سازمان را پرداخت کند و دوم اینکه تامین اجتماعی به جای شرکت‌داری به سمت بازار سرمایه پیش برود. این اقدام می‌تواند نه‌تنها به درآمدزایی منجر شود بلکه دارایی‌های سازمان را نیز به‌روز نگه دارد. همان کاری که صندوق‌های بازنشستگی در کل جهان انجام می‌دهند؛ به عبارت دیگر سهام‌داران عمده بازار سرمایه همین صندوق‌ها هستند. در ایران نیز باید این شرایط رخ بدهد.