به گفته رئیس هيئتمديره انجمن صنعت پخش ايران، سعيد جارودي، البته درباره اینکه صنعت پخش چه زماني در ايران شروع به كار كرد، در ميان كارشناسان صنعت پخش اختلاف نظر وجود دارد. از نظر هيئتمديره انجمن صنعت پخش ايران، اولين شركت پخش در كشور را خانواده خسروشاهي به نام پخش «خوراك» براي مجموعه مينو درست كردند تا محصولات مينو را توزيع كنند.
آینده نگر
خریدوفروش و بازرگانی یکی از فعالیتهای اقتصادی کهن و باسابقه در ایران است که زیربنای آن را صنعت پخش تشکیل میدهد. این صنعت به صورت مدرن در حدود نیم قرن پیش در ایران راهاندازی شده و اکنون دارای مقیاسی بسیار وسیع است، تا جایی که دبیر انجمن صنعت پخش میگوید حدود 8 درصد تولید ناخالص داخلی را عرضه میکند. برای مردم کوچه و بازار، کامیونتهایی که هر صبح زود جلوی سوپرمارکتها انواع کالاها را تحویل میدهند، نمادی از صنعت پخش هستند اما این نماد، مثل قله یک کوه یخ است که پیچیدگی و نظاممندی خاص خود را در پس پرده دارد.
اولين شركت پخش متعلق به برادران خسروشاهي
صنعت پخش يكي از صنايع قديمي در دنيا است و علت به وجود آمدنش هم نيازهاي گاهوبيگاه مردم براي تقسيم كردن كالا بين آنها بوده است. مثلا در جنگ و قحطي بايد آذوقه مردم جيرهبندي شود و به دست آنها برسد. اين كار يك تيم نياز دارد كه جنسها را سهميهبندي و بعد تقسيم كند. مثلا در محاصره سنپترزبورگ در جنگ جهاني دوم كه شهر 900 روز توسط ارتش آلمان محاصره بود، سهچهارم مردم شهر كشته شدند اما بقیه با وعده 50 گرم نان در روز مقاومت كردند. بنابراين ميتوان در تاريخ ديد كه صنعت پخش داراي ريشههاي ديرينهاي است و در گذشتههاي خيلي دور نيز يك نظام توزيع به ذهن مردم رسيده بود كه امروزه تبديل شده است به صنعت پخش در همهجاي دنيا.
سابقه صنعت پخش در ايران كمي بيش از پنجاه سال است. به گفته رئیس هيئتمديره انجمن صنعت پخش ايران، سعيد جارودي، البته درباره اینکه صنعت پخش چه زماني در ايران شروع به كار كرد، در ميان كارشناسان صنعت پخش اختلاف نظر وجود دارد. از نظر هيئتمديره انجمن صنعت پخش ايران، اولين شركت پخش در كشور را خانواده خسروشاهي به نام پخش «خوراك» براي مجموعه مينو درست كردند تا محصولات مينو را توزيع كنند. آن شركت همين حالا هم با نام «قاسم ايران» جزو بزرگترين شركتهاي پخش است. بعدتر كه برخي از برادران خسروشاهي به كارهاي دارويي داخل شدند و شركت «توليد دارو» را ايجاد كردند، شركت «داروپخش» و گروهي ديگر از اين خانواده پخش «البرز» را تاسيس كردند. گروهي ديگر كه خارج از خانواده خسروشاهي بودند نيز شركت «بهپخش» را ايجاد كردند. اين چهار شركت پخش همين حالا هم فعال هستند و جزو بزرگترين شركتهاي پخش در ايران به شمار ميروند.
صنعت پخش، با توجه به نيازهاي روز در ايران توسعه پيدا ميكند. در دوران جنگ تحميلي، ضرورت استفاده از سيستمهاي شركتهاي پخش خيلي بيشتر نمود پيدا ميكند، چون برای توزيع آذوقه مردم از روش كالابرگ استفاده ميشد و بايد كالاها در سراسر كشور به مقدار مساوي و با قيمت برابر تقسيم ميشد. بنابراين شركتهاي شخصی وارد كار شدند و همراه با دولت اين وظيفه را انجام دادند. بسياري اقلام، از لوازمالتحرير تا پنير و دستمال كاغذي، با كوپن توزيع ميشد و دولت در جايي که كسري اقلام را احساس ميكرد، از شركتهاي پخش كمك ميگرفت تا اين كسري جبران شود. پس از جنگ نيز به دليل شرايط دوران تحريم، نياز به شركتهاي پخش در توزيع كالاها حفظ شد. به طور همزمان، شركتهاي توليدي نيز متناسب با نيازهاي بهروزشده مردم و توسعه شهرها و افزايش شهرنشيني و جمعيت شهرها، نياز به مدل توزيع شركتهاي پخش را احساس كردند و بهتدريج تعداد شركتهاي پخش فزوني گرفت.
يك انجمن 16ساله
انجمن شرکتهای صنعت پخش ایران به همت جمعی متشکل از شرکتهای صنعت پخش و بهموجب ماده ۱۳۱ قانون جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۷۸ در اداره کل سازمانهای کارگری و کارفرمایی وزارت کار و متعاقب آن در سال ۱۳۸۰ در اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران بهمنظور حفظ حقوق و منافع قانونی و بهبود وضعیت اقتصادی کارفرمایان شرکتهای پخش که خود متضمن حفظ منافع جامعه است به ثبت رسیده است. به گفته رئیس هيئتمديره انجمن صنعت پخش، در حال حاضر 109 شركت پخش سراسري در اين انجمن عضو هستند كه در حدود 40 درصد شركتهاي پخش دارويي را شامل ميشوند. اين شركتهاي دارويي عضو انجمن، 100 درصد داروي توليدي داخل و وارداتي را توزيع ميكنند. بقيه اين شركتها نيز عمدتا شركتهايي هستند كه در پخش اقلام غذايي، بهداشتي، آرايشي و شويندهها هستند و بهتدريج صنايع غيرغذايي نيز در حال عضو شدن در انجمن هستند؛ همچون شركتهاي نفتي كه روغن موتور توليد ميكنند، شركتهايي كه باتري خودرو ميسازند يا شركتهاي پخش فرشهاي ماشيني. شركتهاي عضو انجمن در اين بخشها، حدود 85 درصد اقلام مورد نياز كشور را توزيع ميكنند.
در دوره هيئتمديره جاري انجمن صنعت پخش ايران، مصطفي خدايي رئیس هیئتمدیره و سعيد جارودي دبیر انجمن است. وحيد محلاتي نايبرئیس هيئتمديره و سهراب كارگر خزانهدار است. سيد ابراهيم هاشمي و سيد محمد مدرسنيا عضو هیئتمدیره و مسعود پورسلطان محمدي قائممقام و عضو هیئتمديره هستند.
دليل تعدد شركتهاي پخش
دبیر انجمن صنعت پخش ايران معتقد است كه دليل پرتعداد بودن شركتهاي پخش در ايران، سودآوري اين صنعت نيست بلكه نياز توليدكنندهها به توزيع به روش موردعلاقه آنها بوده كه باعث شده همه آنها شركت پخش خاص خود را تاسيس كنند. به عبارت ديگر، بدون استثنا شركتهاي پخش سراسري متعلق به يك توليدكننده بزرگ هستند. از سوي ديگر، صنعت پخش براي توليدكنندگان يك ابزار رقابتي در توزيع نيز محسوب ميشود. توليدكنندگاني كه شركت پخش دارند، كالاي خود را آسانتر توزيع ميكنند؛ بهخصوص در دوره ركود چنين خدماتی خيلي مهم است. به عبارت روشنتر، توليدكنندگاني سهم بازار بيشتري را ميگيرند كه اين توان را داشته باشند كه اجناس خود را در سراسر كشور جلوي در فروشگاهها و مغازهها تحويل بدهند و ديگر نيازي نباشد كه فروشنده براي تهيه اجناس خود، به بازار برود و جنس خود را تامين كند.
اما در استانها وضعيت شركتهاي پخش متفاوت است؛ به عبارت ديگر، در ميان شركتهاي پخش سراسري، تقريبا شركتي وجود ندارد كه صرفا بدون اتكا به يك شركت توليدي كار پخش را انجام بدهد اما اغلب شركتهاي پخش استاني را شركتهايي تشكيل ميدهند كه صرفا كارشان پخش است. به گفته سعيد جارودي، در حوزه پخش استاني، حدود 600 شركت پخش فعاليت ميكنند و عمده اين شركتها از جنس شركتهاي پخش صرف هستند. برخي از اين شركتهاي پخش استاني نيز نمايندگي شركتهاي پخش سراسري را دارا هستند.
تاثیر فروشگاههای زنجیرهای
فروشگاههای زنجیرهای و مالها در شهرهای بزرگ ایران روی صنعت پخش تاثیرگذار بودهاند اما به گفته دبیر انجمن صنعت پخش، نرخ رشد این فروشگاهها پایین است. به گفته او، هنوز در مدل جغرافیای اقتصادی ایران، فروشگاههای زنجیرهای حدودا تنها 7 درصد خردهفروشی کشور را در اختیار دارند. از نظر کارشناسان، در بازه زمانی رواج فروشگاههای زنجیرهای، این سهم چندان زیاد نیست. عواملی موثر بر کندی رشد فروشگاههای زنجیرهای هستند که این عوامل را باید در جغرافیای هر شهر و هر محله و نیز در سلایق و عادتهای مردم بررسی کرد. برای مثال، شهرسازی کلانشهرهای ایران اجازه نمیدهد که در هیچ شهری فضا و زمین وسیع برای ایجاد یک هایپرمارکت پیدا شود و این امر به این معنی است که هنوز فروشگاههای کوچک در محلات میتوانند به حیات خود ادامه دهند. حتی در بسیاری از شهرها، مردم به خدمات حمل کالا تا در منازلشان عادت کردهاند اما در برخی از محلات به علت سراشیبی و سرازیری زیاد و نبود پیادهرو، این کار امکان ندارد. از نظر جارودی، اقتصاد ایران در حال حاضر در دوره چالش برای انتخاب نوع فروشگاههای زنجیرهای مناسب ایران است و شاهد آن نیز زیانده بودن بسیاری از مدلهای فروشگاههای زنجیرهای است که در ایران اجرا شده است.
مقتضیات زمانه کنونی نشان داده است که شرکتهای پخش به فرض رشد فروشگاههای زنجیرهای، باید بهتدریج در مسیرهای دیگری فعالیت کنند. به گفته دبیر انجمن صنعت پخش، چون فروشگاههای زنجیرهای علاقهمند هستند که به طور مستقیم از تولیدکننده خرید کنند و حاشیهها را کاهش دهند و احیانا بخشی از آن را به مصرفکننده بدهند، یکی از شکلهایی که شرکتهای پخش در آینده میتوانند به خود بگیرند، شرکتهای حملونقل است؛ مانند شرکت «آمازون». مسیر دیگر این است که برعکس، یک شرکت زنجیرهای و یک شرکت پخش با هم شریک بشوند و به یک برند مانند «تسکو» یا «والمارت» تبدیل بشوند که هم فروشگاه زنجیرهای و هم شرکت پخش هستند. این شرکتها میتوانند در طول زمان به قدری رشد کنند که صاحب برند شوند و به تولیدکننده سفارش بدهند که محصولات خود را با برند خودشان تولیدکنند و سپس با زنجیره حملونقل و پشتیبانی متعلق به خود، آنها را در فروشگاههای خودشان توزیع کنند. به این ترتیب، فروشگاههای زنجیرهای باعث رشد شرکتهای پخش خواهند شد.
پخش در دوران دیجیتال
خردهفروشی آنلاین در ایران نیز به خوبی فعالیت خود را شروع و رشد کرده است. سرعت رشد فروشگاههای الکترونیک و دیجیتال بسیار قابل توجه است و هر روز در صنعت توزیع استارتآپهای جدید و فعالیتهای تازه ظهور میکند. بنابراین بخشی از توزیع کالا در آینده از پوسته میدانی و فروشگاهی به سمت الکترونیک و آنلاین حرکت خواهد کرد. از نظر دبیر انجمن صنعت پخش ایران، این روند برای شرکتهای صنعت پخش اتفاقی بسیار خوب خواهد بود اما باید بیشتر از همیشه در کیفیت محصولات و خدماتی که عرضه میکنند دقت به عمل آورند. هنوز این نگرانی در میان برخی از مصرفکنندگان وجود دارد که وقتی یک جنس را آنلاین میخرند، به اندازه کافی کیفیت مورد انتظار را داشته باشد و مثلا دستدوم، معیوب یا غیراصل نباشد. برای پرهیز از این مسئله، باید نظارتها خیلی بیشتر و سختگیرانه اعمال شود تا خردهفروشی آنلاین بتواند به رشد خود ادامه دهد. شرکتهای پخش بهروزتر و هوشمندتر، برای اینکه در آینده سهم بازار خود را حفظ کنند، از همین حالا در پی راهاندازی شرکتهای فروش آنلاین هستند. به عبارت دیگر، یک شرکت پخش بهروز با نگاهی رو به آینده، باید هم فروشگاههای زنجیرهای و هم شرکتهای فروش آنلاین داشته باشد. شرکتهای پخش دارای تجربه زیادی در بازاریابی و حملونقل و زمینههای مربوط دیگر هستند اما کافی است که این تجربیات را در عصر دیجیتال تبدیل به قالبهای روز بکنند.
درگیریهای مالیاتی
شرکتهای پخش در ایران با ادارات مالیاتی مشکلات حاد و زیادی دارند. به گفته دبیر انجمن صنعت پخش، با وجود اینکه مدیران ارشد سازمان مالیاتی و بهخصوص رئیس این سازمان به صنعت پخش توجه دارند و سعی میکنند شرکتهای این حوزه آسیب کمتری ببینند، در ردههای پایینتر توجهی به دستورهای مدیران ارشد نمیشود. به گفته جارودی، این ایراد البته منحصر به سازمان امور مالیاتی نیست و در سطوح بالای دولت و سازمان امور مالیاتی تصمیماتی گرفته میشود که در بدنه به آنها توجهی نمیشود. برای مثال، در سال 94 سازمان امور مالیاتی بخشنامه میکند که اظهارنامهها پذیرفته و رسیدگی شوند. اما همچنان تعداد بسیار زیادی موارد رد دفاتر و علیالراس برای سال 94 وجود دارد. به این ترتیب، در واقع بدنه دولت با اجرا نکردن فرامین و دستورالعملها به خود دولت ضربه میزند و باعث کاهش اطمینان به دولت و نارضایتی بخش خصوصی میشود.
از سوی دیگر، شرکتهای پخش انتظار دارند که با وحدت رویه در امور مالیاتی با آنها برخورد شود. برای مثال، اگر بنا است که تخفیف زیر فاکتورها پذیرفته نشود، ادارات امور مالیاتی باید از همه شرکتها این مورد را نپذیرند، نه اینکه تخفیفهای برخی از شرکتها پذیرفته شود اما موارد شرکتهای دیگر پذیرفته نشود. جالب ماجرا اینجاست که رویهها حتی سال به سال و ممیز به ممیز نیز تغییر میکند و ممکن است با یک شرکت واحد، در دو سال مختلف به شیوههای متفاوتی برخورد شود. چنین اقداماتی باعث شده است که انجمن صنعت پخش ایران، از سازمان امور مالیاتی درخواست کرده است که یک حوزه مخصوص رسیدگی به شرکتهای پخش معین شود تا بتواند با وحدت رویه و تمرکز به امور مالیاتی این شرکتها رسیدگی کند. سعید جارودی میگوید: «ما در سراسر ایران حدود 700 تا 800 شرکت پخش داریم و این تعداد کمی نیست و میشود یک حوزه مالیاتی برای آن اختصاص داد.»
مشکلات مربوط به شهرداری
شرکتهای پخش باید برای تحویل کالا به واحدهای خردهفروشی به همه نقاط شهرها سر بزنند اما شهرداریها و وزارت کشور، به اندازه کافی برای این کار همکاری نمیکنند. دبیر انجمن صنعت پخش میگوید که درست برخلاف قوانین رفع موانع تولید و تسهیل محیط کسبوکار، شرکتهای پخش هر روز با موانع بیشتری مواجه میشوند. برای مثال، عبور و مرور کامیونتهای شرکتهای پخش در مرکز تهران به مناسب اول مهر ممنوع شده است و شهرداری مدعی است که ماشینهای شرکت پخش باعث ترافیک هستند، در حالی که کل خودروهای شرکتهای پخش در تهران 3 هزار دستگاه است و این رقم در مقایسه با 4 میلیون خودروی داخل تهران اصلا عدد تاثیرگذاری نیست.
