مردی که به‌جای مهندسی نفت و حسابداری، سر از دانشگاه کمبریج و دنیای اقتصاد درآورد

نسخ نوبلیست

نسیم بنایی/منبع: آینده نگر

آن زمان همه یا می‌خواستند دکتر بشوند یا مهندس؛ محمدهاشم پسران هم در آزمون دانشکده نفت آبادان قبول شد و آماده تحصیل در این دانشکده بود. هم‌زمان در بورسیه بانک مرکزی نیز قبول شد و مسیری که انتخاب کرد زندگی‌اش را به کلی تغییر داد. در مصاحبه بورسیه بانک مرکزی به عنوان نفر اول معرفی شد و برای اینکه به یک حسابدار خبره تبدیل بشود سر از انگلستان در‌آورد. خودش در مصاحبه‌ای با تجارت فردا گفته‌است: «سرنوشت همین است. بخشی از آنچه برای شما اتفاق می‌افتد، می‌تواند شانسی باشد. مثلاً اگر من بورسیه بانک مرکزی را قبول نمی‌شدم، احتمالاً امروز مهندس نفت بودم که البته بسیار هم  دوست‌داشتنی است. به هر حال تقدیر این بود.» به این ترتیب پسران به منچستر رفت و نخستین قدم‌ها را برای آموختن اقتصاد برداشت و در شرایطی که در عُرف جامعه، همه برای دکتر یا مهندس شدن تلاش می‌کردند او به مسیری متفاوت رفت. حسابدار نشد؛ درسش آن‌قدر خوب بود که به او اجازه دادند به تحصیل در رشته اقتصاد ادامه بدهد.

همه‌چیز از یک پرسش ساده شروع شد

«چرا اقتصاد کشورهای در حال توسعه و کشورهای توسعه‌نیافته دچار نوسان‌ها و تکانه‌های شدید است؟» این بزرگ‌ترین سؤالی بود که در ابتدای مسیرِ آموختنِ علم اقتصاد، ذهن محمدهاشم پسران را به خود مشغول کرده‌بود. او می‌دید که یک دوره رونق و وفور است، اشتغال ایجاد می‌شود و رشد اقتصادی مثبت می‌شود اما پس از چند سال ناگهان فروکش می‌کند و وضعیت رکود حاکم می‌شود؛ فشار زیادی به مردم وارد می‌شود و بیکاری گسترش پیدا می‌کند. از همان دوره لیسانس و در 20سالگی به دنبال مدل‌های مختلف اقتصادی بود تا بتواند جواب سؤالات خود را پیدا کند. این‌طور شد که پسران به اقتصادسنجی روی آورد.

اقتصادسنجی ترکیبی از علوم مختلف است، از آمار گرفته تا روش‌های اقتصادی، از علم اقتصاد گرفته تا کامپیوتر و کاربرد آن، همه اینها جزو مواردی است که فرد برای اقتصادسنجی باید با آنها آشنایی داشته‌باشد. پسران هم این مسیر را انتخاب کرد و وارد شاخه اقتصادسنجی شد. او مدل‌های مختلف اقتصادسنجی را معرفی کرد و به همین خاطر در این زمینه بیشتر شناخته شده‌است. در حال حاضر بسیاری از بانک‌های مرکزی در دنیا از اقتصادسنجی به عنوان روشی برای پیش‌بینی استفاده می‌کنند. او در مصاحبه‌اش می‌گوید: «این مدل به طور مشروط می‌تواند خوب پیش‌بینی کند. مثلاً اگر من بدانم در کشور چین چه اتفاقی می‌افتد و در منطقه آسیا به طور عمومی از نظر اقتصادی چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است، آن‌وقت می‌توانم اقتصاد اروپا را نسبتاً به خوبی پیش‌بینی کنم. ولی اگر ندانم در چین چه اتفاقی می‌افتد، نمی‌توانم پیش‌بینی درستی از مناطق دیگر داشته‌باشم. چون اقتصادهای دنیا به هم مرتبط است.» البته او تأکید دارد که کلِ اقتصاد دنیا را نمی‌توان پیش‌بینی کرد بلکه تنها می‌توان برای پیش‌بینی‌های خوب، تلاش کرد چرا که همیشه اتفاقات غیرقابل پیش‌بینی در دنیا رخ می‌دهد. این مطالعات زمینه را برای شناخت بیشترِ پسران فراهم کرد.

او اقتصاد ایران را لابه‌لای مطالعاتِ اقتصادسنجیِ خود زیر نظر داشت؛ هربار اتفاقی در ایران می‌افتد نسبت به آن اظهارنظر می‌کند. به نظام اقتصاد آزاد اعتقاد دارد هرچند دخالت‌های محدود دولت در زمان بحران را نیز جایز می‌داند. برای مثال او از مدافعان حذف یارانه‌هاست و اعتقاد دارد این کار باید در یک مرحله انجام می‌شد. یا احیای صندوق دخیره ارزی برای کنترل نوسانات ارزی که او همواره بر آن تأکید داشته و آن را دخالتِ درستِ دولت در اقتصاد می‌داند. پسران معتقد است دخالت دولت در اقتصاد تنها در هنگام بحران جایز است و در این زمان دولت باید به حفظ برخی صنایع و بنگاه‌ها که در اثر بحران به ورطه نابودی کشانده می‌شوند کمک کند. این نظریه‌ها به انضمام نظریه‌هایی که پسران در ارتباط با اقتصادسنجی ارائه کرده نه‌تنها برای اقتصاد ایران بلکه برای اقتصاد جهان همواره قابل توجه بوده‌است.

محمدهاشم پسران

متولد 10 فروردین 1325 در شیراز است. عموماً او را به عنوان یکی از سرشناس‌ترین اقتصاددان‌های ایرانی‌تبار در جهان می‌شناسند که در حال حاضر مقیم بریتانیاست. مدرک دکترای خود را در رشته اقتصاد از دانشگاه کمبریج دریافت کرده در حالی‌که دیپلمش را از مدرسه نمازیِ شیراز گرفته‌است. نامش به عنوان استاد اقتصاد در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر جهان شنیده شده‌است. سال 2013 بود که موسسه تامسون رویترز نام او را در فهرست برندگانِ احتمالیِ نوبل اقتصاد قرار داد. هرچند او دور از وطن تحصیلات خود را ادامه داده و مدارک دانشگاهی‌اش را به دست آورده اما وضعیت اقتصاد ایران را همواره زیر نظر داشته و نظراتی در این‌باره ارائه کرده‌است.