بخش مظلوم اقتصاد بدون انتقال تکنولوژی از بین میرود
صنعت بیش از دیگر بخشها به برجام دل بسته بود اما نتوانست از دستاوردهای آن بهرهمند شود. صنعت از نوسازی و جذب سرمایه بازمانده است. در تحریمهای آینده این بخش چه وضعیتی پیدا میکند؟
محمدقلی یوسفی، تحلیلگر اقتصادی/آینده نگر
صنعت ایران در سالهای اخیر متحمل مشکلات فراوان شده است و اکنون میتوان ادعا کرد که در حوزه صنعت حرفی برای گفتن نداریم. صنعت ایران مظلومترین بخش در اقتصاد کشور است که در دوره تحریمها مورد بیتوجهی و بیمهری قرار گرفت و این بیمهری همچنان ادامه دارد. به طور تقریبی میتوان گفت که بخش وسیعی از سرمایهها در بخش صنعت راکد مانده است چراکه امکان انتقال تکنولوژی یا امکان واردات کالای واسطه ای و سرمایهای به کشور وجود نداشته است. واحدهای تولیدی صنعتی با 50 درصد از ظرفیت یا کمتر از آن فعالیت میکنند و حجم نیروی کار مازاد در صنعت به 48 تا 50 درصد رسیده است.
طبیعی است که این آمارها برای صنعت و بخش تولید گویای آینده روشن نیست. این اخبار بد نشان میدهد که هزینه تولید بالاست و درآمد تولید هم به شدت افت کرده است. این مشکلات سالهاست که تولید را آزار میدهد و اخیرا افزایش نرخ سود بانکی و گران شدن نرخ ارز به مشکلات صنعت اضافه شده است. به نظر من وضعیت صنعت ایران وخیم است و در آینده پس از تمدید تحریمها این وضعیت بدتر هم میشود.
امیدواریم بحثهایی که در ارتباط با گشایش روابط بینالمللی مطرح میشود، فرصتی برای تنفس صنعت ایران فراهم کند و ایران و در دل آن صنعت کشور، دچار بحرانهای امنیتی نشود چراکه سایه بحران اقتصادی در آینده بدون گشایش برای ایران بسیار سنگین است. به نظر من اندک فعالیتهای صنعتی که هماکنون در کشور در جریان است، با تشدید تحریمها رو به تعطیلی میرود اما امیدوارم مسئولان با تدبیر درباره سیاستهای خارجی و روابط اقتصادی به نتیجه درست برسند و سایه تنشهای بینالمللی را از سر اقتصاد ایران دور کنند. صنعت ایران برای ادامه حیات لازم دارد دستکم قطعات و ماشینآلات مورد نیاز را از خارج تامین کند و به کالاهای سرمایهای واسطهای دسترسی داشته باشد. غیر از این مسئله اصلی صنعت ایران عقبماندگی تکنولوژیکی است که با وجود تشدید تحریمهای خارجی بعید است بتوان این عقبماندگی را جبران کرد.
نیاز دوم صنعت که در ارتباطات خارجی تعریف و تامین میشود، جذب سرمایه خارجی است. سرمایهگذار خارجی برای پیشرفت صنعتی ایران ضروری است. بنابراین صنایع ایران بدون سرمایهگذار خارجی رو به افول میرود.
در بخش صنعت تاکید بر مسئله بهرهوری و تامین انرژی ارزان به عنوان دو نکتهای که میتواند به کمک این بخش بیاید مطرح میشود. بهرهوری یک مفهوم کلی و کلان است و البته تنها اختصاص به صنعت ندارد و تنها در توان خود صنعت نیست. بهرهوری ممکن است از راههای مختلف حاصل شود. بهرهوری یعنی یک بنگاه اقتصادی از عوامل موثر در تولید به درستی استفاده کند. بهرهوری با انتقال هزینه به دیگران هم ممکن است و میتوان با وجود اعمال سیاستهای نادرست اقتصادی هم به بهرهوری رسید.
مسئله اساسی این است که استفاده درست از منابع در جهت بهرهوری و تنظیم دادهها به منظور رسیدن به بهترین نتیجه در شرایطی امکانپذیر است که کشور از ثبات لازم برخوردار باشد و بتوان قیمتها و متغیرهای اقتصادی را پیشبینی کرد. زمانی که قیمتها روند طبیعی ندارد، جریان اقتصاد به درستی راهش را پیدا نکند و تحولات لحظهای است، صحبت از بهرهوری جنبه لوکس دارد و کمتر به واقعیت نزدیک است.
انرژی ارزان یک عامل موثر و مفید برای صنایع در ایران است اما زمانی منبع ارزان انرژی برای صنعت کارگر میافتد که چرخ صنعت بچرخد. زمانی که کالای واسطهای وارد نمیشود و تکنولوژی صنایع فرسوده و قدیمی شده است، انرژی ارزان نمیتواند به نقطه اتکا برای ادامه حیات صنعت تبدیل شود.
هرچند انرژی ارزان فاکتور خوبی است اما بدون سرمایهگذاری و خرید تکنولوژیهای نو نمیتواند به رقابتی شدن صنایع کمک کند. انرژی ارزان یک عامل از مجموعه عواملی است که برای توسعه صنعت در نظر گرفته میشود، این عامل زمانی موثر است که کشور از همه ظرفیتهایش برای ارتقای وضعیت صنعت استفاده کند. انتقال تکنولوژی، مدرنسازی خطوط تولید، و واردات کالای واسطهای و سرمایهای در کنار هم در صنعت معنا پیدا میکند.
با توجه به وضعیت کنونی صنایع و مشکلاتی که در آینده تحریمی پیش روی این بخش مظلوم از اقتصاد قرار دارد، بعید است که بتوان آینده روشنی برای این بخش در ایام پس از پایان مهلت 90 روزه برای برقراری تحریم متصور شد.
