پیشرفت اقتصاد کره مدیون شرکتهای بزرگ خصوصی است
موفقیت چایبول به دلیل همکاری نزدیک با دولت بوده است. دهها سال حمایت در قالب یارانهها، وامها و مشوقهای مالیاتی از سوی دولت آنها را به یکی از رکنهای اصلی اقتصادی کره جنوبی تبدیل کرده است
متین دخت والی نژاد/ آینده نگر
کره جنوبی پس از جنگ جهانی دوم و پیروزی مقابل ژاپن، برای توسعه اقتصادی خود برنامههای متعددی در نظر گرفت. در 22 جولای سال 1961 تاسیس هیئت برنامهریزی اقتصادی کره جنوبی تصویب شد و این نهاد با تدوین نخستین برنامه پنجساله توسعه در سال 1962 کار خود را آغاز کرد. در اوایل دهه 1960 یعنی زمانی که هیئت برنامهریزی اقتصادی فعالیت خود را آغاز کرد، شرایط اقتصادی کره جنوبی بحرانی بود. حتی گفته میشد کمکهای امریکا به این کشور که با هدف جلوگیری از نفوذ کمونیسم انجام میشد کمکی به اقتصاد این کشور نمیکرد. وضعیت شهروندان کره آنقدر فاجعه بود که برخی فقر این کشور را با کشورهای افریقایی مقایسه میکردند. فقر کره جنوبی در زمینه منابع طبیعی نیز باعث شده بود که حتی تأمین غذای مردم این کشور نیز با دشواریهای زیادی همراه باشد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، برنامه نخست پنجساله کره بر ایجاد یک ساختار صنعتی خودکفا و لزوم پرهیز از مصرفگرایی تأکید داشت. در این برنامه حوزههای مانند برقرسانی، تولید انواع کود شیمیایی، پالایش نفت، صنعت نساجی و سیمان مورد توجه قرار گرفته بودند. در برنامه دوم بر مدرنسازی صنعت و ایجاد صنایع داخلی بهمنظور جایگزینی واردات فولاد، خودرو و مواد شیمیایی تأکید شده بود.
در همین حال، یکی دیگر از اقدامات کره جنوبی برای مواجهه با چالشهای خود در مسیر پیشرفت و دستیابی به رشد همهجانبه و متوازن، تأسیس سازمان پیشرفت KDI بوده است. این سازمان در سال 1971 تاسیس شد. در ۴۰ سال گذشته سازمان پیشرفت کیدیآی، مسائل اقتصادی همچون سیاستگذاریهای کلان، مباحث مالی، اشتغال، رفاه و تجارت را با هدف مبارزه با رکود، تورم و بیکاری مورد بررسی قرار داده است.
- دریافت کمک از سازمانهای بینالمللی
کره جنوبی زمانی که اقدام به توسعه شرکتهای بزرگ همچون صنایع سنگین و صنایع شیمیایی کرد، مقادیر زیادی پول از سازمانهای بینالمللی قرض گرفت. البته برخی کارشناسان میگویند در آن زمان بسیاری از کرهایها نگران بودند که اگر دولت بیش از اندازه قرض بگیرد، ممکن است تبدیل به مستعمره مالی نظامهای امپریالیستی شود. بنابراین دولت کره این روند را کنترل کرد. اما در کره جنوبی، سرمایه از کشورهای خارجی و سازمانهای بینالمللی قرض گرفته شد و همچنین از سرمایهگذاری مستقیم خارجی استفاده شد. به طور کلی کارشناسان استفاده از سرمایه خارجی را برای کشورهای درحال توسعه توصیه میکنند. به این دلیل که برای جذب سرمایهگذاری بینالمللی باید شرایط و فضای کسب و کار بهبود پیدا کند و به سطح بینالمللی برسد. اقتصاددانها تحلیل میکنند برنامهریزیهای بموقع و با هدفهای درست هیئت برنامهریزی اقتصادی که از حمایت قدرتمندانه مقامات ارشد کره جنوبی برخوردار بود از یک سو و عملکرد مناسب دولت، بنگاههای اقتصادی و خانوارها از سوی دیگر باعث شد تا کشوری که در دهههای 1950 و 1960 حتی در تأمین نیازهای معیشتی مردم خود نیز دچار مشکل بود با پیشرفت بسیاری روبهرو شود.
پروفسور هاجون چَنگ، شهروند کره جنوبی که از سال ۱۹۹۰ در دانشکده اقتصاد دانشگاه کمبریج تدریس میکند، برنده جایزه گونار میردال در سال ۲۰۰۳ است. او درکتاب «نیکوکاران نابکار»، درباره تجربه توسعه اقتصادی کره مینویسد:
«صادرات کره جنوبی در دهه ۱۹۵۰ تنگستن و ماهی بود و شرکت سامسونگ ماهی و سبزیجات و میوه صادر میکرد. در دهه ۱۹۷۰، برنامه ایجاد صنایع سنگین در دستور کار قرار گرفت. در مدارس به ما میآموختند که وظیفه میهنی ما حکم میکند کسانی را که سیگار خارجی میکشند، گزارش کنیم. ضرورت داشت ارز صادرات برای واردات ماشینآلات به کار گرفته شود؛ ارز بهراستی خون و عرق جبین سربازان صنعتی ما بود که در کارخانهها دستاندرکار جنگ صنعتی بودند. کسانی که با خریدهای بیهوده مانند سیگار قاچاق، ارز را هدر میدادند، خائن به شمار میرفتند. پدر دوستی که به خانهاش رفته بودیم و سیگار میکشید، به عنوان فرد غیرمیهنپرست و بیاخلاق – اگر نه تبهکار- آماج حملات زهرآگین قرار میگرفت. هزینه کردن ارز در موارد غیرضروری ممنوع بود و شدیدا ممانعت میشد، حتی خرید خودروهای کوچک و نوشیدنی و شیرینی. این کار از طریق اعمال ممنوعیتهای وارداتی، تعرفه و عوارض سنگین گمرکی برای کالاهای تجملی صورت میگرفت.»
- خانوادههای پولدار به داد اقتصاد رسیدند
حضور شرکتهای «چایبول» به پیشرفت اقتصادی این کشور به شدت کمک کرده است. به طوری که کارشناسان پیشرفت اقتصاد کره را تنها به دلیل حضور این شرکتها میدانند. اقتصاد کره جنوبى با هلدینگهاى خصوصى به نام «چایبول»ها یا به عبارت دیگر مجموعه شرکتهایى که توسط یک خانواده کنترل مىشود، اداره مىشود. گروههاى صنعتى هیونداى، سامسونگ، کیا، الجى، کوموهو، و غیره از نمونههاى این خانوادههاى پرنفوذ و تاثیرگذار در اقتصاد این کشور هستند. چایبول در کشور کره جنوبی معادلی برای کنگلومره یا شرکتهای خوشهای به شمار میرود. البته این واژه به عبارتی در زبان چینی با همین حروف برمیگردد، که آن هم در لفظ ژاپنی «زایباتسو» (zaibatsu) ریشه دارد؛ ترجمه تحتاللفظی این عبارت به دو مفهوم «ثروت» و «قبیله» میرسد. در واقع در چایبولهای خانوادگی قدرت از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. چایبولها در صنایع مختلفی فعالیت میکنند. به عنوان مثال گروه سامسونگ از کسب و کارهای وابسته متعددی تشکیل شده که در حوزه بیمه، ساخت و ساز، کشتیسازی، پارکهای تفریحی (شهربازی)، تبلیغات، منسوجات و غیره حضور دارند.
- چایبولها چگونه قدرت پیدا کردند؟
چایبولها پس از جنگ کره قدرت گرفتند. پس از پایان جنگ، مقامات وامهایی از طریق صندوقهای امدادی و وامهای ارزان را به بازرگانانی که وعده بازسازی اقتصاد کشور را داده بودند اهدا کردند. همچنین دولت از صنایع داخلی در رقابت با شرکتهای خارجی محافظت و حمایت کرد. به همین ترتیب چایبول نقش مهمی در تبدیل کره جنوبی به غول صنعتی در دهههای بعد داشت. اما این راهکار، نامتعادلی را در اقتصاد این کشور افزایش داد. پولی که حق افراد معمولی بود اغلب به دست خانوادههای ثروتمند رسید و باعث خشم شدیدی شد که تا امروز ادامه دارد. حفاظت و سرکوب دولت در جنبش کارگری به این خانوادهها اجازه داد تا امپراتوریهای تجاری خود را بدون اندکی ترس از رقبای خارجی یا شکستهای پرهزینه به مناطق جدیدی گسترش دهند. بر اساس گزارش سازمان تجارت جهانی، چایبول تبدیل به غول تجاری شد و سهم تقریبا دوسوم بازار تولید کره جنوبی را تا پایان دهه 1990 از آن خود کرده بود. اعتقاد عمیق بسیاری از کرهایها این است که ثروت عظیم این شرکتها از پولهای دولتی و عمومی به وجود آمده است.
برخی معتقدند موفقیت چایبول به دلیل همکاری نزدیک با دولت بوده است. دهها سال حمایت در قالب یارانهها، وامها و مشوقهای مالیاتی از سوی دولت آنها را به یکی از رکنهای اصلی اقتصادی کره جنوبی تبدیل کرده است. اگرچه بیش از چهل شرکت در قالب چایبولها در کره وجود دارند اما تنها 5 شرکت اقتصاد را تحت تاثیر قرار دادند. پنج شرکت تقریبا نیمی از ارزش بازار سهام کره جنوبی را به خود اختصاص دادند.
چایبول اکثر سرمایهگذاریهای کره جنوبی در زمینه تحقیق و توسعه را هدایت میکند و مردم را در سراسر جهان استخدام میکند. سامسونگ الکترونیک، بزرگترین شرکت زیرمجموعه سامسونگ، بیش از 300،000 نفر را در سراسر جهان را استخدام کرده است (بیش از 123،000 نفر اپل و 88،000 نفر شرکت گوگل).
- بزرگترین چایبول
سامسونگ که در سال 1938 تاسیس شد، در حال حاضر سودآورترین چایبول کره جنوبی است. این شرکت به عنوان شرکت کوچکی آغاز به کار کرد که محصولاتی مانند میوه، ماهی خشک و رشتهفرنگی به چین صادر میکرد. بر اساس گزارش فوربز، امروزه این شرکت بزرگ توسط اعضای نسل دوم و سوم خانواده لی، دومین خانواده ثروتمند آسیا، اداره میشود. در طول هشتاد سال گذشته، این شرکت در زمینههای متنوع آغاز به کار کرد که شامل الکترونیک، بیمه، کشتی، هتل لوکس، بیمارستان، یک پارک تفریحی و دانشگاه بوده است. بزرگترین شرکت تابعه آن، سامسونگ الکترونیک است که در دهه گذشته بیش از 14 درصد از تولید ناخالص داخلی کره جنوبی را به خود اختصاص داده است.
با گذشت زمان، چایبول وارد بخشهای جدید صنعتی شد و جایگاهی را در بازارهای سودآور خارجی پیدا کرد، به طوری که سوخت بیشتری برای موتور رشد کره جنوبی فراهم کرد. درآمدهای صادرات این کشور از 4 درصد تولید ناخالص ملی در سال 1961 به 40 درصد GDP در سال 2016 افزایش یافت که یکی از بالاترین میزانها در جهان است. تقریبا در همان دوره، درآمد متوسط کره جنوبی از 120 دلار در سال 1961 به بیش از 27000 دلار در روزهای اخیر افزایش یافت.
