چقدر می‌توان از دیکتاتوری فرار کرد؟

کنت ارو می‌گوید حتی اگر گزینه‌ها هم زیاد باشد، باز دیکتاتوری داریم

آینده نگر

 کنت جوزف ارو اقتصاددان، ریاضی‌دان، نویسنده و نظریه‌پردازی سیاسی بود که علی‌رغم گستردگی دیدگاه‌ها و کارها، در اقتصاد به بالاترین سطوح ممکن رسید. او چهره‌ای بسیار کلیدی در نظریه اقتصاد نئوکلاسیک، پس از جنگ جهانی دوم بود. چند دانشجوی او بعدها که وارد عرصه پژوهش اقتصادی شدند، موفق به دریافت نوبل این رشته شدند. مهم‌ترین تاثیر او در نظریه انتخاب اجتماعی است، که مشهورترینش هم «قضیه عدم امکان ارو» است و آثاری که در زمینه تحلیل تعادل عمومی منتشر کرد. جدای از این مسائل، او در زمینه‌های دیگر اقتصادی مانند نظریه رشد درون‌زا و اقتصاد اطلاعات هم آثار بسیار زیادی را منتشر کرده‌است.

در نظریه انتخاب اجتماعی با پدیده‌ای روبه‌رو می‌شویم که نامش «قضیه عدم امکان ارو» یا «قضیه عدم امکان عمومی» یا «پارادوکس ارو» است. طبق این قضیه زمانی که رای‌‌دهندگانی با بیش از سه گزینه متمایز روبه‌رو باشند، هیچ سیستم الکترالی نمی‌توان برای رتبه‌بندی این رای‌گیری ایجاد کرد که بتواند اولویت‌های رتبه‌بندی‌شده افراد را وارد یک طبقه‌بندی کلان کند و ملاحظاتی را هم رعایت کند. بنا بر این قضیه هیچ سیستم الکترالی را نمی‌توان ساخت که در نهایت بتواند این سه معیار «انصاف» را رعایت کند: 1) اگر هر رای‌‌دهنده‌ای X را به Y ترجیح دهد، آن‌گاه گروه X را به Y ترجیح می‌دهد؛ 2) اگر ترجیح هر رای‌دهنده‌ای بین X و Y تغییر نکند، آن‌گاه ترجیح گروه بین X و Y نیز تغییر نخواهد کرد؛ و 3) هیچ دیکتاتور یا رای‌دهنده تکی وجود ندارد که قدرتش ترجیح گروه را تعیین کند.

خود ارو در کتاب «انتخاب اجتماعی و ارزش‌های فردی» (1951) می‌نویسد که: «اگر احتمال مقایسه‌های مطلوبیت غیرشخصی را در نظر نگیریم، آن‌گاه تنها روش‌هایی که به وسیله آن‌ها می‌توان از سلایق فردی عبور کرد و به ترجیح اجتماعی رسید، راضی‌کننده خواهند بود و آن‌هایی که برای بازه گسترده‌ای از مجموعه‌ سفارش‌هاي افراد تعریف می‌شوند، یا تحمیلی هستند یا دیکتاتورگونه.»

همان‌طور که از ظاهر مشخص است، این قضیه کاربردهای بسیار گسترده و بسیار مهمی دارد. یکی از کاربردهای این قضیه در اقتصاد رفاهی است و یکی دیگر از کاربردهای آن هم مربوط به سیستم عدالتی می‌شود. این قضیه توسط آمارتیا سن توسعه داده شد و تبدیل به «پارادوکس لیبرال» شد. بنا بر پارادوکس لیبرال در یک وضعیت با «آزادی حداقلی» هیچ راهی برای رسیدن به کارایی پارتو وجود ندارد و جدای از آن هیچ راهی هم وجود ندارد برای فرار از مشکل انتخاب اجتماعی خنثی مگر به بهای اینکه به نتایجی به شدت نابرابر برسیم.

*نوک تیز پژوهش‌ها

در اقتصاد ریاضیاتی مدلی داریم به نام مدل ارو- دبرو. طبق این مدل تحت برخی از فرضیات اقتصادی، باید مجموعه‌ای از قیمت‌ها مانند مجموع عرضه و مجموع تقاضا را برای هر کالایی در اقتصاد داشته باشیم. این مدل به عنوان قالبی برای نظریه تعادل عمومی اقتصادی استفاده می‌شود و معمولا از آن به عنوان مرجعی برای دیگر مدل‌های اقتصاد خرد یاد می‌شود.

این مدل که با نام مدل A-D هم شناخته می‌شود یکی از عمومی‌ترین مدل‌های اقتصاد رقابتی بوده و بخشی حیاتی از نظریه تعادل عمومی است. دلیل اصلی اهمیت این مدل این است که می‌توان با آن وجود تعادل عمومی را در اقتصاد ثابت کرد. به طور کلی احتمال دارد که تعادل‌های بسیاری با فرضیاتی بیشتر بر روی ترجیح مصرف‌کننده وجود داشته باشند. هرچه این شرایط ضعیف‌تر تعریف شوند، وضعیت خاص بودن مدل از بین می‌رود.

یکی دیگر از محل‌هایی که ارو حضوری پررنگ در آن‌ دارد، مسئله اقتصاد اطلاعات است. می‌دانیم که اطلاعات، بخش حیاتی بازارها هستند و به همین دلیل ارو حجم بسیار زیادی از پژوهش‌های خود را وقف بررسی مشکلات ایجادشده از طریق اطلاعات نامتقارن کرده‌است. در بسیاری از تراکنش‌ها، یکی از طرفین معامله (عموما فروشنده) اطلاعاتی بیشتر درباره کالای مورد معامله دارد. اطلاعات نامتقارن باعث می‌شوند که طرف مطلع‌تر انگیزه لازم برای تقلب را پیدا کند و به همین خاطر است که ساختارهای دیگری در بازار ایجاد شدند که شامل گارانتی‌ها و اصالت‌یابی از طرف سوم می‌شوند. بازارهایی که اطلاعات نامتقارن دارند از این طریق به عملکرد خود ادامه می‌دهند. ارو این مسئله را در بازار مربوط به بهداشت و درمان تحلیل کرد و همین مسئله باعث شد که بسیاری از اقتصاددان‌های دیگر هم به سراغ زمینه‌ها و بازارهایی نظیر بیمه‌ها بروند. به هر صورت همان‌طور که می‌بینید، کنت ارو یکی از پرکارترین و مفیدترین اقتصاددانان قرن بیستم بوده‌است.

کنت ارو

ارو در آگوست 1921 در شهر نیویورک به دنیا آمد. خانواده او از همان ابتدا توجه خاصی به تحصیلش داشتند و این مسئله نسبت به اینکه دوران کودکی و نوجوانی‌اش در بحران بزرگ اقتصادی سپری شده بسیار جالب است. او در ابتدا تعلق خاطری به سوسیالیسم داشت اما به مرور زمان از آن فاصله گرفت، گرچه فلسفه چپ‌گرایانه خود را حفظ کرد. او ابتدا از کالج شهری نیویورک مدرك کارشناسی ریاضی گرفت و برای تحصیلات تکمیلی به دانشگاه کلمبیا رفت. نکته جالب اینکه نه‌تنها خودش در سال 1972 به صورت مشترک با جان هیکس نوبل اقتصاد گرفت، بلکه چهار شاگردش یعنی اریک ماسکین، جان هارسانی، مایکل اسپنس و راجر مایرسان هم موفق به دریافت این جایزه شدند. ارو 2 سال پیش در سن 95 سالگی درگذشت.